ΑΝΘΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΑΝΘΟΛΟΓΟΥΜΕΝΟΣ
Η ποίηση του Ηλία Γκρή
και ...ο άλλος Οιδίποδας
του Γιάννη Ευσταθιάδη
Πολλοί ίσως γνωρίζουν τον Ηλία
Γκρή περισσότερο ως ανθολόγο παρά ως ποιητή.
Πράγματι, μέσα στην τελευταία
δεκαπενταετία έχει δημιουργικά συλλάβει και υλοποιήσει 6 θεματικές ανθολογίες:
από την 17η Νοέμβρη 1973 στη λογοτεχνία (Το
μελάνι φωνάζει, 2003) έως ποιήματα για τον ταχυδρόμο (Ο ταχυδρόμος φέρνει γράμματα-ποιήματα, 2017) και, μόλις προ μηνών,
με την ευκαιρία των 200 χρόνων, το 1821 στην ελληνική ποίηση (Όταν τραγούδαγε το αίμα, 2020).
Αλλά και η προσωπική συγγραφική
εργασία είναι πλούσια, αφού έχει εκδώσει επτά ποιητικές συλλογές (εκτός από το
πρωτόλειό του), τρία βιβλία πεζογραφίας και δύο βιβλία δοκιμίων.
Ασφαλώς, όμως, πέρα από την
ποσότητα, το σημαντικό είναι η ποιότητα. Και εδώ να σημειώσω ότι, μολονότι
άργησα (όπως και άλλοι, υποθέτω) να τον γνωρίσω, τον κατατάσσω στους
σημαντικούς εκπροσώπους της σύγχρονης ποίησής μας.
Η τελευταία του συλλογή, η οποία
εκδόθηκε το 2018, συμπυκνώνει χαρακτηριστικά την ποιητική του οπτική και
φιλοσοφία, κάτω από τον τίτλο Σαν άλλος
Οιδίποδας.
Ο τίτλος και μόνο προετοιμάζει
για μια εσωτερική αναμέτρηση με τα προβλήματα της ύπαρξης και τα διλήμματα της
ψυχής. Όμως, όποιος ξεφυλλίσει τη συλλογή θα συναντήσει πολλά πρόσωπα και
τοπωνύμια της αρχαίας Ελλάδας, σε τίτλους και σε στίχους, ακόμα και στο
εισαγωγικό παράθεμα/μότο.
Απαριθμώ: Παλλαδάς ο
Αλεξανδρεύς, Βεργίνα, Σαλαμίνα, Ιουλιανός, Δημόκριτος, Μακεδόνες και Πυθία,
Περσέας, Αλέξανδρος, Έφεσος, Ηράκλειτος, Ικτίνος, Φαίδων, Κριτόλαος, Άδωνις.
Όμως, αυτό δεν είναι κάτι νέο
στην ποίηση του Γκρή: στη συλλογή Αλφειός
πρόγονος του 2005 συναντάμε δύο ποιήματα με τίτλους «Το αίμα του Κλείτου»
και «Η ερημία του Πύρρωνος».
Εδώ, πάντως, οι αναφορές
πολλαπλασιάζονται. Κατά τη γνώμη μου, αυτή η συχνά παρούσα αρχαιότητα δεν
αποτελεί καβαφικό κατάλοιπο, αλλά έναν συμβολικό τρόπο για να κάνει ο Γκρής όσο
πιο αντικειμενική γίνεται την ποιητική του κατάθεση (και εδώ –να η αντίθεση– η
κόντρα με τη γενιά του ’70, που συχνά ερωτοτροπεί με το υποκειμενικό βίωμα).
Περιέργως, όμως, στην ίδια
συλλογή, στις παράπλευρες οδούς, στα σταυροδρόμια των λεωφόρων, στις άγνωστες
πλατείες, περιπλανώνται και περιφέρονται οδοιπόροι της θλίψης, ποιητές και
συγγραφείς (οι αγαπημένοι του, να εικάσω).
Αποτέλεσμα: ο αναγνώστης θα
συναντήσει αναπάντεχα τον Σολωμό, τον Φώσκολο, τον Κάλβο, τον Παπαδιαμάντη, τον
Σεφέρη, τον Ρίτσο, τον Εμπειρίκο, τον Σαχτούρη, τη Βακαλό.
Έτσι, ο Γκρής συνενώνει αρμονικά
τη φιλοσοφημένη σκέψη με τη μοντέρνα ευαισθησία, και τον διαχρονικό στοχασμό με
τη σύγχρονη θεώρηση των πραγμάτων.
Όλα όσα έχω γράψει έως τώρα για
τον Ηλία Γκρή, επιβεβαιώνονται από τον ίδιο, στο δοκίμιό του Περί ποιήσεως.
Γράφει: «Ο ποιητής που ρέπει στο
δράμα, τηρεί από ψυχολογικήν άποψη μια συμφιλιωτική στάση απέναντι στο τραγικό.
Γνωρίζει ότι το ποιητικό υποκείμενο έχει φύση τραγική. Που αντιστοιχεί άλλωστε
σε κάθε άνθρωπο. Και γι’ αυτό η εκδραμάτιση πρέπει να υπερβαίνει το στενό
ατομικό βίωμα και να το αντικειμενικοποιεί».
Ο Γκρής, ως ρεπόρτερ του βίου,
έχει εξαιρετικά καταθέσει το αντικειμενικό ρεπορτάζ του πολύ πριν απ’ αυτό το
βιβλίο.
Το 2005, φέρ’ ειπείν, στη
συλλογή Αλφειός πρόγονος, έγραφε:
«αξίες νάυλον και αυτός αγέρωχος να φτύνει την κομμένη του γλώσσα, στη λάμπουσα
βιτρίνα ενός διάσημου, γλοιώδους συρφετού». Ή, τόσο νωρίς όσο στα 1983, στη
συλλογή Εχθρικό τοπίο, το εξαίσιο
«και οι ποιητές κατηφείς τρωγλοδύτες της γλώσσας επιστρέφουν στην παιδική
ηλικία ξεθάβοντας άχραντες λέξεις».
Ο Γκρής επιλέγει –θαρρείς με
λαβίδα έμπειρου συλλέκτη– τις λέξεις και τους προσθέτει τη δυναμική του
αναπάντεχου. Ας προσέξουμε πόσο εμπνευσμένα συνταιριάζει επίθετα με ουσιαστικά:
«υπερήλικη γαλήνη», «ιλιγγιώδης τρόμος», «πελιδνή ηλικία», «άσβηστη φωνή»,
«ρακένδυτα απομεινάρια», «πλειστόκαινη στεριά», «υπόβραχνος ψελλισμός».
Ο Γκρής, υψώνοντας «σημαία
θλίψης», βρίσκεται «στο χείλος μια ηλικίας που ακροβατεί αθωότητα» κι όπου ο
αριθμός των σκαλοπατιών δεν έχει σημασία, και στήνει «με ανάγλυφες λέξεις την
κρήνη του» (στίχοι του, όλα).
Οι λέξεις του Γκρή, όπως
υπονόησε η εισαγωγή μου, είναι εύρωστες, ηχηρές, αλλά όταν πρέπει με σουρντίνα,
υγιείς, αντικειμενικές, ακόμα κι όταν καταγράφουν συναισθήματα, κάποτε
επικήδειες, κάποτε θρηνητικές, συχνά στοχαστικές.
Είναι μια άσκηση ουτοπίας, ένα
ακροβατικό χωρίς δίχτυ, γιατί, όπως λέει ο ποιητής, «Τρως πραγματικότητα,
χορταίνεις ουτοπία».
Όμως, και η πραγματικότητα
κατατίθεται μ’ έναν απρόσμενο ρεαλισμό και με στίχους που προσφέρονται για
μελοποίηση: «Ροδαλίνα, δεσποσύνη της θλίψης / που τη βρήκες στην πλατεία
Παπαδιαμάντη / να ράβει σκυφτή αναμνήσεις / με κλωστή ασημένια κλωστή του
θανάτου».
Θέλω τώρα να συνοψίσω τις
απόψεις μου για τον Ηλία Γκρή και την ποίησή του με έμφαση στην τελευταία
συλλογή του.
Πρώτον
Διαθέτει ύφος πυκνό και ενίοτε
σκοτεινό, το οποίο, εντούτοις, δεν επηρεάζει τη διαφάνεια του νοήματος («κι
όπως σε πηλό και μάρμαρο έχυνε ιδέες / μες στα υπόγεια και τους εφιάλτες του /
άνοιγε δρόμο για της μορφής την άχραντη τελειότητα»), ούτε, πολύ περισσότερο,
τη μαγεία του αποτελέσματος: «όταν σιντριβάνι απελπισίας / ξεπήδησε η φωνή
του», ή: «ν’ ακούει τρομπέτες μιας εποχής αλλόκοτης / ανοίγει το σεντούκι της χαϊδεύοντας
ολόξανθες αναμνήσεις», ή: «μες στο νυγμό του θανάτου / έμπηξαν παλίνδρομο
αμφίστομο σπαθί / στο ροδαλό κοχύλι της».
Δεύτερον
Διαθέτει μια αγωγή υψηλών τόνων.
Δεν ψιθυρίζει· καταθέτει τις λέξεις μεγαλόφωνα.
Δεν κλείνεται στο καβούκι του·
αντικρίζει με δυναμισμό τον κόσμο.
Δεν εκλιπαρεί· απαιτεί: «με
πυξίδα το στίχο σου στον λαλημένο κόσμο / σπάσε το μολύβι όστρακο της αυγούλας
/ και στάσου στην πόρτα της λογικής / ν’ αγναντεύεις αισθήματα».
Η μοναξιά του δεν είναι
προσωπική – δεν το καταδέχεται· είναι οικουμενική.
Αν οι συλλαβές του ήταν νότες,
θα ήταν όλες γραμμένες σε κλίμακα μείζονα· ποτέ ελάσσονα.
Και ακόμα κι όταν ανοίγει
λογαριασμούς με τη θλίψη, δεν καταδέχεται να κλάψει· θρηνεί.
Ναι: η ποίηση του Γκρή έχει
συχνά έναν σύγχρονο επικό χαρακτήρα.
Τρίτον
Διαθέτει μια ιδιότυπη
ρυθμολογία: κάθε στίχος έχει ρυθμό, εσωτερική μελωδικότητα· όπως: «Έσκυψε μέσα
του και είδε / αστρίτες χειμερίας σαλεύαν οι αναμνήσεις», ή: «βγαίνουν περίπολα
/ με παρασύνθημα ανατροπής τα όνειρα / να σκορπίσουν φωλιές αρουραίων».
Οι στίχοι του είναι ελεύθεροι ως
προς το νόημα, αλλά ποτέ ως προς το ρυθμό. Κάποτε η ρυθμολογία του αυτή δείχνει
να κατάγεται και απ’ το δημοτικό τραγούδι: «Λοξοκοιτά λοξοπατά / μα
ορθοσυλλογιέται», ή: «μέσ’ στο αντιλάμπισμα / ενός ήλιου από μέλι», ή:
«ηρωισμούς αθλιότητες / χλιδάτες δυναστείες».
Τέταρτον
Διαθέτει αντικειμενική ματιά στα
πράγματα, στα συναισθήματα, στη θεώρηση του κόσμου. Σπανίως καταφεύγει στο
«εγώ». Προτιμά το «αυτός» ή το «εμείς», οι λέξεις του λειτουργούν σαν εσωτερική
κάμερα που καταγράφουν τα γεγονότα.
Μετά, ο ποιητής, νηφάλιος και
αντικειμενικός, τα σχολιάζει.
Πέμπτον
Διαθέτει τεράστιο οπλοστάσιο
λέξεων, απερίγραπτο πλούτο ουσιαστικών, επιθέτων και ρημάτων, που τον βοηθά όχι
απλώς να ράβει καλολογικά τις έννοιες, αλλά και να κεντά με απαστράπτοντα τρόπο
πάνω στις μελωδίες που υφαίνει, και να επιτυγχάνει έναν ιδιότυπο «σκληρό
λυρισμό» – όχι, δεν είναι αντίφαση· ισχύει στους στίχους του.
Θα μπορούσα να παραθέσω και άλλα
χαρακτηριστικά αυτής της ξεχωριστής ποίησης, αλλά, κατά τη γνώμη μου, αυτά που
μόλις παρέθεσα είναι αρκετά για να ορίσουν την ιδιότυπη περίπτωση του Ηλία
Γκρή.
Θέλω απλώς να ορίσω –αυθαίρετα,
αλλά πάντως νόμιμα ως αναγνώστης– την καταγωγή αυτής της ποίησης.
Πιστεύω, λοιπόν, πως ο Γκρής
είναι ένας σύγχρονος, ικανός διαχειριστής μιας ιδιότυπης παλαμικής κληρονομιάς·
γιατί τα χαρακτηριστικά του που ανέφερα –πυκνότητα και στιβαρότητα λόγου,
πλούτος λέξεων, υψηλοί τόνοι και ζηλευτή ρυθμολογία–κατάγονται –κατά τη γνώμη
μου πάντα– από τον Παλαμά.
Και για να τελειώσω με τρόπο
ολίγον ευτράπελο (άλλωστε, και ο ίδιος κάπου κάνει λόγο, με εμπεδόκλειο τρόπο,
για «γκρήφυλλο κήπο»), να πω πως τα ποιήματα της συλλογής Σαν άλλος Οιδίποδας είναι κάτι παραπάνω από 50.
Θα μπορούσα, λοιπόν, να προσθέσω
πως εδώ έχουμε να κάνουμε με τις 50
αποχρώσεις του Γκρή, αλλά με την απαραίτητη διευκρίνιση πως είναι οι
αποχρώσεις μιας στοχαστικής και φιλοσοφημένης θεώρησης του κόσμου, που βρίσκει
την αντιστοιχία της στους στίχους.
