Χριστίνα Αργυροπούλου, ΞΑΦΝΙΚΑ Η ΘΑΛΑΣΣΑ, Γιώργου Πριμεράκη, μυθιστόρημα, εκδ. Μπαρμπουνάκη, Θεσσαλονίκη, 2021, σελ. 252

    

Το Ξαφνικά η Θάλασσα είναι το δεύτερο μυθιστόρημα του Γιώργου Πριμεράκη, που έχει από μια άποψη και σύνδεση με το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο Ουρανός του Οδυσσέα, καθώς προς το τέλος μέσα από μια εξαιρετική πλοκή και περιπέτεια, που κρατάει τον αναγνώστη σε εγρήγορση, ήρωες του πρώτου μυθιστορήματος εξελίσσονται με τη δράση του και σε αυτό, ως διλογία, που είθε να γίνει τριλογία.

   Το μυθιστόρημα αυτό είναι πολυπρόσωπο με μικροϊστορίες που συγκινούν, ανατρέπουν και συγχρόνως περιπλέκονται, καθώς παρεμβαίνουν τα εξωκειμενικά ιστορικά γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου με όλα τα συνακόλουθα, σε ένα μικρό χωριό της Μακεδονίας. Είναι τόσο καλά δοσμένα αφηγηματικά, με ανατροπές και αντιστίξεις που ο αναγνώστης ζει τα παθήματα των κειμενικών ηρώων, συμπάσχει και μαθαίνει. Έτσι με εξαιρετικά αφηγηματικά ευρήματα ο συγγραφέας αναπαριστά μια κοινωνία και μια εποχή, μέσα από έναν μεγάλο έρωτα δύο νέων παιδιών, που οι αξίες τους και τα ειλικρινή συναισθήματά τους άντεξαν ακόμα και σε πολύ δύσκολες συνθήκες, απουσίες, φτώχια και αιφνίδιους θανάτους. Ο συγγραφέας σκηνοθετεί τον χώρο, ευρύτερο και στενότερο, εστιάζοντας τον αφηγηματικό του λόγο σε πρόσωπα και καταστάσεις, σε ήθη και έθιμα, σε αξίες στην ελληνική κοινωνία του χωριού, όπου εντάσσει, με φυσικό τρόπο, τους κύριους και δευτερεύοντες ήρωές τους και τη δράση τους.

    Αρχίζει in media res, από το μέσον, από ένα δυσάρεστο επεισόδιο που συντάραξε το χωριό και με αναδρομές στο παρελθόν μάς δίνει τις μικροϊστορίες των ηρώων του με πολύ πετυχημένο και εναργή τρόπο. Τα εξωκειμενικά συμφραζόμενα λειτουργούν οργανικά στην όλη δράση, καθώς γίνεται λόγος για το 1944, το Φθινόπωρο, τότε που οι ταγματασφαλίτες, με πρόφαση μια καταγγελία έκαψαν το καφενείο του χωριού την ώρα που δρούσε μια θεατρική ομάδα ηθοποιών, κοινώς μπουλούκι, που σατίριζαν τους νικημένους Ιταλούς στα Αλβανικά βουνά. Το καφενείο ήταν γεμάτο, εκεί ήταν και ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος, ο Νάσος, παλικάρι τότε και ερωτευμένος με την κόρη του καφετζή Χαραυγή, που τραγουδούσε υπέροχα και περίμενε να την δει στην αυτοσχέδια σκηνή. Πάνω στο γλέντι τούς βρήκε το κακό. Ο συγγραφέας με περιγραφική αφήγηση μας μεταφέρει όλο κλίμα και τη σύγχυση, την αγωνία του Νάσου για τη Χρυσαυγή, που την άρπαξε από τη σκηνή και την έσωσε. Αντίθετα, ο πατέρας της, ο κυρ- Φώτης, βοηθούσε να βγουν έξω όλοι οι συγχωριανοί του από το καφενείο και δεν πρόφθασε ο ίδιος ως τελευταίος να σωθεί, που η φωτιά τον κύκλωσε και τον απανθράκωσε (τραγικό γεγονός και ανατροπή της κατάστασης). Ο κυρ-Φώτης λειτούργησε ως καλός καραβοκύρης, με ήθος και υπευθυνότητα. Εδώ, ο συγγραφέας με αναδρομή στο παρελθόν και προέκταση του χρόνου παρουσιάζει τη μικροϊστορία του Νάσου Ηλιόπουλου, το πώς πλέχτηκε το ειδύλλιο με τη Χρυσαυγή, τις καντάδες και τα εγκιβωτισμένα τραγούδια της εποχής, που δίνουν πολυφωνία στο μυθιστόρημα, όπως και το γλωσσικό ιδίωμα δύο ντόπιων που έπαιζαν χαρτιά. Ακόμα στο έργο δημιουργείται και αντρικός ανταγωνισμός για τα μάτια της Χρυσαυγή, καθώς τη γλυκοκοιτάζει- πέρα από τον Νάσο- και ένας συντοπίτης τους, ο Διαμαντής, που ήταν χαφιές στην Κατοχή. Η αφήγηση εστιάζει και στην οικογένεια και τους γονείς του κυρ-Φώτη Κυρατζή, που ο πατέρας του ήταν αγωγιάτης στη Δυτική Μακεδονία. Ηθογραφείται μέσα από σχόλια και η υπάκουη γυναίκα του καφετζή, η κυρά Τασία, σε αντίστιξη με τον ευέξαπτο σύζυγό της, δίνονται πληροφορίες για τον Ασημάκη, αδελφό της Χρυσαυγής που επιστρέφοντας από το μέτωπο έγινε μέλος της εθνικιστικής ΠΑΟ (Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση), οι οποίοι κυνηγούσαν τους κομμουνιστές στο πλευρό των οποίων βρέθηκε, όπως θα δούμε στη συνέχεια, ο Νάσος. Η Χρυσαυγή παρουσιάζεται πολύ όμορφη από μικρή, την ομορφιά της ο συγγραφέας, συνομιλώντας και γονιμοποιώντας τη δημοτική μας ποίηση (νύχτα την έλουζε και τη χτένιζε), την παρουσιάζει μοναδική, γι’ αυτό η μάνα της δεν την άφηνε να βγει από το σπίτι.  Αφού παρουσιάζονται αρκετά πρόσωπα, που χρειάζονται στην εξέλιξη της αφήγησης, ο συγγραφέας μας συνδέει πάλι με το γεγονός της φωτιάς, την αγριότητα των ταγματασφαλιτών του διπλανού χωριού, της Περαχώρας, που αναζητούσαν από ψεύτικη διαβολή να τιμωρήσουν τον Νάσο. Αυτός, όμως, τους ξέφυγε με τη Χρυσαυγή, την οποία άφησε στη μάνα του και έφυγε κρυφά τη νύχτα στα χωράφια, αφού πήρε μαζί του λίγα ρούχα και τα μερικά καρούλια της ραπτικής του, που προοικονομούν μελλοντικές εξελίξεις. Μετά από αγωνιώδες τρέξιμο, βρήκε καταφύγιο στο καλύβι του αδελφού του Φιλώτα ως πρώτη λύση σωτηρίας.

   Με άμεσο και φυσικό τρόπο η αφήγηση εστιάζει τώρα στην οικογένεια του Νάσου, στους γονείς και τα αδέλφια του, στα παιδικά του χρόνια, στο πώς έγινε ράφτης και πώς από μικρός είχε ερωτευτεί τη Χρυσαυγή. Όμως ήρθε ο πόλεμος και ο Νάσος βρέθηκε στο μέτωπο, μόλις 18 ετών, ήρθε η Κατοχή, στη συνέχεια έπιασε πάλι το βελόνι, αλλά και πάλι οι καιροί σκοτεινιάζουν, καθώς άρχισαν οι οργανώσεις στο ΕΑΜ και το ΕΔΕΣ. Ακολουθούν η συνομιλία του Νάσου στο καλύβι με τον αδελφό του Φιλώτα, η αναδιήγηση των γεγονότων, η αγωνία, οι νέες πληροφορίες, καθώς οι Γερμανοί με προδοσία των Περαχωριτών εθνικιστών και συνεργατών τους έστησαν κρεμάλες στο χωριό. Ανάμεσα στους άλλους θανάτωσαν και ένα αθώο παιδί, τον μικρό αδελφό του Νάσου, τον Στέργιο, σε αντίποινα. Δίνονται αγωνιωδώς τα δραματικά γεγονότα του χωριού, όπου εμπλέκεται και η ευρύτερη ιστορία με τους κατακτητές Γερμανούς και τη δράση τους. Αποδίδεται πολύ ζωντανά η ψυχολογική κατάσταση του Νάσου για την απώλεια του αδελφού του, οι περιγραφές αποδίδουν το κλίμα της εποχής. Για να σωθεί ο Νάσος πρέπει να περάσει το ποτάμι που χωρίζει του αντάρτες από τους άλλους. Το πέρασμα του δέλτα των τριών ποταμών (Αξιού, Λουδία, Αλιάκμονα) δεν είναι εύκολο, αλλά φοβούμενοι οι ντόπιοι κανένας δεν δέχεται με τη βάρκα του να τον περάσει απέναντι. Συγκλονίζουν οι λεπτομέρειες για το πέρασμα του ποταμού, οι δυσκολίες και η αγωνία του ήρωα να βρει τρόπο να περάσει το ποτάμι-σωτηρία του. Το εύρημά του να περάσει ως άλλος Οδυσσέας με μια αυτοσχέδια σανίδα το ποτάμι, οι περιγραφές της φύσης το βράδυ και το ξημέρωμα είναι εκπληκτικές. Και μόλις λίγο συνέρχεται οι σκέψεις του ταξιδεύουν σε εκείνη την παιδική του αγάπη, στη Χρυσαυγή. Μετά από πολλά ευρήματα και απρόοπτα, από νέα επεισόδια, όπως το δάγκωμα λύκου την ώρα που είδε στο πουθενά λίγο φως σε ένα αγροτικό σπιτάκι, όπου και σώζεται από την οικογένεια Κάβουρα, που τον μετέφερε ένας άγνωστός του άντρας λιπόθυμο και που πρόσφερε βοήθεια για την ανάρρωσή του, εδώ η όλη σκηνοθεσία του χώρου και της σωτηρίας παραπέμπει στο παραμυθικό στοιχείο. Συμπληρωματικά, δίνονται στοιχεία και για τα άλλα αδέρφια του Νάσου και για τον πόνο της μάνας του, της κυρά-Βαγγελιώς, που κλαίει για τον απαγχονισμένο γιο της και για τον διωκώμενο Νάσο, με εικόνες που φέρνει στο νου του από το παρελθόν.

    Η οικογένεια του Αλέκου Κάβουρα, της Μαρίνας και της κόρης τους Ευγενίας του δίνουν τις πρώτες βοήθειες για το τραύμα και φιλοξενία. Ο φόβος κάνει την οικογένεια να του αναγγείλουν ότι μόλις συνέρθει θα πρέπει να φύγει μη μαθευτεί κάτι και κυνηγηθεί η οικογένεια (σκηνικό αγωνίας). Η επινόηση των ονείρων τον φέρνει κοντά πότε στην οικογένειά του πότε στη Χρυσαυγή, όπου η ανάμνηση λειτουργεί λυτρωτικά με μνήμες από γιορτές και ψαρέματα, με τα σχετικά ήθη και έθιμα, από το παρελθόν. Στον ξύπνιο του ο Νάσος ανοίχτηκε στην Ευγενία, της μίλησε για τα βάσανά του και φεύγοντας καταϋποχρεωμένος τους δίνει κλωστές και νήματα και μια ξεχωριστή δαχτυλήθρα με τα δύο φίδια ζωγραφισμένα πάνω, που θα οδηγήσουν τυχαία, χρόνια μετά, στην αναγνώριση των ηρώων (προοικονομία). Έτσι χτίζει με μαεστρία τον μυθιστορηματικό του κόσμο ο συγγραφέας και  κρατάει σε συνεχή αγωνία τον αναγνώστη του από γεγονότα απρόοπτα, από αλλαγές καταστάσεων, από όλα όσα είχε η ζωή τότε, σε εκείνα τα πέτρινα χρόνια. Ο παντογνώστης αφηγητής στο κεφάλαιο προς το αντάρτικο μας περιγράφει πορείες, ατυχίες, πληροφορίες για το πώς θα φτάσει εκεί στη Ρητίνη. Αυτές τις του έδωσε ο καπετάν Χλωρός υπεύθυνος της περιοχής στο εφεδρικό των ανταρτών, όπως: «θα περπατήσεις μόνος σου μέχρι τον σταθμό των τρένων του Αιγινίου. Θα περάσεις τις γραμμές και θα συνεχίσεις μέχρι να βρεις τον Κολινδρό. Από εκεί, αφού περάσεις την Καστανιά, θα πας να συναντήσεις το Πεντηκοστό Σύνταγμα στη Ρητίνη» (σελ. 48). Στον δρόμο, βέβαια τον βρήκε ο λύκος και όλα όσα γνωρίζουμε για τη σωτηρία του από τον Αλέκο Κάβουρα. Ο παντογνώστης αφηγητής μάς κάνει κοινωνούς και των πιο μύχιων σκέψεων των ηρώων του, των σχολίων της οικογένειας ότι είναι τίμιο παιδί, αλλά και την ανακούφιση που ένιωσε ο ήρωάς του ο Νάσος όταν φτάνει στο χωριό Μυλοβό της γιαγιάς του Λένκως, η οποία δεν γνωρίζει τι έχει γίνει στο Μεσοπόταμο, το χωριό του γιου της και του εγγονού της Νάσου. Εκεί το περιποιείται η γιαγιά του, θα φάει καλά, θα ξεκουραστεί και με πυξίδα τις οδηγίες του θείου του Θωμά, θα φτάσει στο στρατόπεδο των ανταρτών στο βουνό. Και εδώ με αναδρομή στο παρελθόν φτάνει η αφήγηση ως τη Μικρά Ασία, όπου σκοτώθηκε ο παππούς στη μάχη του Σαγγάριου το 1921, ήταν ο πατέρας του θείου του Θωμά, τσοπάνης εκείνος, όπως και ο Θωμάς. Στο δρόμο προς το βουνό συναντάει τρεις Πόντιους από το «Λουτρόν», που μιλούν τη διάλεκτό τους, αλλά συνεννοούνται και με τους οποίους συνοδοιπορεί για τους αντάρτες. Η πορεία με την πολυφωνία της και τις περιγραφές της φύσης, αλλά και τα τραγούδια-διακείμενα του Νάσου και των Ποντίων ξεκουράζουν τον αναγνώστη (σελ. 69-71).   Ακολουθεί, όμως, και ένα τραγικό γεγονός, καθώς αιφνίδια το τραγούδι διακόπτεται από πυροβολισμό αντάρτη, που πέτυχε τον φίλο τους πριν προφθάσουν να πουν ότι είναι με το μέρος των ανταρτών. Με την αναγνώριση αποκαλύπτεται η άσχημη ψυχική κατάσταση του δράστη, του Ντάφη, που σκότωσε κατά λάθος έναν δικό του ομοϊδεάτη, τον Συμεών, τον οποίο πήρε στην πλάτη για να τον θάψουν στο στρατόπεδο σαν ήρωα. Σταμάτησαν το βράδυ σε μια συστάδα δέντρων και ξαφνικά πριν αποκοιμηθούν είδαν όρθια μια αρκούδα (πλοκή, σελ. 73). Τη σημάδεψε ο Ντάφης, τη σκότωσε και σώθηκαν. Με το ξημέρωμα συνεχίζουν την πορεία τους για τη Ρητίνη, μέσα από λάσπες και δύσκολους δρόμους.

   Ωστόσο φτάνουν στο Πεντηκοστό Σύνταγμα, όπου η ραφτική έσωσε τους αντάρτες από τα κουρέλια και τον Νάσο από τις περιπολίες. Ο νόστος τού φέρνει εικόνες από το παρελθόν, όπου παρουσιάζει και το σπίτι του, κτίσμα του 1904, θυμάται τις περίφημες λαλαγγίτες, το πώς κάθε χρόνο περιποιούνταν το σπίτι, φτιαγμένο από ξύλα, καλάμια, λάσπη και άχυρα. Ήρθε κοντά με τον Λάζαρο, που ήταν ομοιοπαθείς, καθώς και εκείνος είχε αφήσει πίσω του την αγαπημένη του Μαρία. Ο Νάσος σαν σε όραμα βλέπει τη Χρυσαυγή, που τη σκέπτεται συνέχεια και μάλιστα εκεί που ράβει θέτει στον εαυτό του ερωτήματα στοχασμού, για το αν υπάρχει κάτι πέρα απ’ το φεγγάρι, αν υπάρχει Θεός, πότε έγινε το Σύμπαν και άλλα σχετικά σκεφτόταν κάθε φορά που κοιτούσε τον ουρανό. Τη ρουτίνα του βουνού τάραξε η είδηση ότι φέρνουν αιχμαλώτους ταγματασφαλίτες, ανάμεσά τους ήταν ο Ασημάκης, ο αδελφός της Χρυσαυγής, και ο Μάνθος, ο αδελφός του Θεμιστοκλή του Πόντιου.  Τους κρέμασαν, όπως εκείνοι είχαν κρεμάσει τον αδελφό του Στέργιο. Μίση και πάθη του εμφυλίου περισσεύουν, όπου ο Θεμιστοκλής τουφεκίζει εκεί και τον ταγματασφαλίτη αδελφό του Μάνθο και το σχόλιο του συγγραφέα κλείνει και αυτό το έντονο σε δράση κεφάλαιο, π.χ. «Έπεσε βαριά σιωπή, βαριά σαν σιδερένια πόρτα […]. Τους έστησαν έναν έναν στο δέντρο και τους εκτέλεσαν. […]. Ο Θεμιστοκλής θα τους έδινε τη χαριστική βολή! Τι παραφροσύνη κι αυτή! Να σκοτώνονται μεταξύ τους αδέρφια!» (σελ. 84).

  Στο επόμενο κεφάλαιο, με χρονολογία χειμώνας του 1945, ο Νάσος επιστρέφει στο σπίτι του αγνώριστος. Πλένεται, ξεψειριάζεται και αφηγείται τα σχετικά με το βουνό, η μάνα του είναι μες τη χαρά. Ο Διαμαντής, ο συγχωριανός του, περιφρονημένος από όλους για τη συνεργασία του με τους Γερμανούς, του ζητάει συγχώρεση που τον κατέδωσε για ψεύτικη συμμετοχή σε επεισόδιο κατά των Γερμανών, αλλά ο Νάσος δεν τον συγχωράει. Μες στην περιφρόνηση από όλους ο Διαμαντής, ο πρώην προδότης, αυτοκτονεί. Στην αναζήτηση της Χρυσαυγής που έχει φύγει από το χωριό, ο Νάσος θυμάται το εύρημα της κρυμμένης ανάστροφης γραφής τους σε κρυψώνες στο δέντρο της αυλής, όπου βρίσκει σημείωμα της αγαπημένης τους «ΙΨΟΤ», δηλαδή Τόψι, που τον οδηγεί στο χωριό Τόψι και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη για αναζήτησή της. Στη Θεσσαλονίκη η μάνα του Νάσου γνώριζε από την Κατοχή μια οικογένεια, που είχαν με τον άντρα της τον Οδυσσέα φιλοξενήσει. Εμβόλιμα η αφήγηση παρουσιάζει την περιπέτεια της Χρυσαυγής και της μητέρας της και πώς με τον φόβο των Γερμανών έθαψαν τον πατέρα της και κατέφυγαν αρχικά στο Τόψι και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη. Η αφήγηση παρουσιάζει την αγωνία του Νάσου, την προετοιμασία, την πορεία τους, το σχόλιο για τις συνέπειες του πολέμου με όσα βλέπουν γύρω τους και την πληροφορία από τη φιλική οικογένεια ότι μια όμορφη κοπέλα «πλένει και απλώνει τα ρούχα του καθηγητή απέναντι» (σελ. 101). Αυτό το αφηγηματικό εύρημα οδηγεί στα ίχνη της Χρυσαυγής. Δίνονται, συναρπαστικά, η συναισθηματική ένταση του Νάσου, η ρομαντική και βαθιά ανθρώπινη συνάντηση των ερωτευμένων παιδιών, οι αφηγήσεις για το παρελθόν τους, οπότε τα νήματα της αφήγησης ενώνονται με τον παρόντα χρόνο, στο 1950. Δίνεται με συναρπαστικές λεπτομέρειες η επιστροφή με τα άλογα και το κάρο στο χωριό του Νάσου των δύο ερωτευμένων και των δύο μητέρων. Βέβαια, ο Νάσος αποκαλύπτει τον θάνατο του Ασημάκη στη μάνα του, που μοιρολογάει και εγκιβωτίζεται το μοιρολόι στο κείμενο. Χαρμολύπη για τη μάνα, καθώς ακολουθούν οι αρραβώνες με όλα τα ήθη και έθιμα στο χωριό. Ο Νάσος στο ραφείο του εργάζεται πολύ, είναι ευτυχισμένος, έχει επιστρέψει στο χωριό ήδη το 1946, μετά την επιστράτευσή του κατά τον Εμφύλιο και τη στράτευσή του για τριάμισι χρόνια, όλα τα αφηγείται στην αγαπημένη του (ο χρόνος της αφήγησης και της ιστορίας). Επιπλέον, δίνεται και η πληροφορία για πολλά μικροεπεισόδια, αλλά και για την ευγνωμοσύνη του Εβραίου της Θεσσαλονίκης, που έδινε στον Νάσο υφάσματα σε καλή τιμή, διότι- πέρα από το αλεύρι που αγόρασε στην Κατοχή από τον Νάσο - του έδωσε επιπλέον και ένα σακούλι φασόλια για τα παιδιά του, κάτι που ο Εβραίος έμπορος δεν το ξέχασε ποτέ (αξίες, σελ. 115-116).

   Η χρυσοχέρα Χρυσαυγή κέντησε τα προικιά της και το 1950 γίνεται ο γάμος της με τον Νάσο, σύμφωνα με όλα τα ήθη και έθιμα, με λεπτομερή περιγραφή όλων, με το γλέντι και τα προικιά και- με συντόμευση του χρόνου- μαθαίνουμε ότι στον χρόνο απόκτησαν το πρώτο τους παιδί, τον Οδυσσέα, που μας συνδέει με το προηγούμενο μυθιστόρημα του συγγραφέα. Στη συνέχεια ο Νάσος παρουσιάζεται ευτυχισμένος και με πολλές δουλειές, όπου μαθαίνει στο ραφείο του ότι οι Γερμανοί είχαν κάψει και το χωριό του Κάβουρα, ο οποίος τον είχε φιλοξενήσει. Έτρεξε να προσφέρει βοήθεια, αναζήτησε τη μικρή Ευγενία σε Παιδούπολη της Θεσσαλονίκης, όπως του είπαν, την οποία- μετά από περιπέτειες και σε μια ασθμαίνουσα αφήγηση, με πολλά απρόοπτα-  βρήκε και την πήρε στο χωριό του σαν παιδί του, ευγνώμων πάντα στην οικογένειά της. Η Ευγενία έγινε νταντά του Οδυσσέα, του τραγουδούσε και τον ηρεμούσε όταν έκλαιγε με τα καρούλια της ραπτικής. Στη συνέχεια την πάντρεψε σε μια ευκατάστατη οικογένεια Ραμπότα σε διπλανό χωριό, καθώς είχε φήμη καλής νοικοκυράς η Ευγενία. Η αφήγηση εστιάζει και στο πώς τακτοποίησε ο Νάσος με τα χρήματα της δουλειάς του και τα αδέλφια του. Βέβαια, ο Γιάννης, που του είχε ανοίξει κουρείο, βρήκε τον θάνατο μέσα στο κουρείο του από έναν αγριάνθρωπο, καθώς υπήρχαν ακόμα απόνερα από τον εμφύλιο στο χωριό του.

    Χωρίς κενά, η αφήγηση στη συνέχεια μας παρουσιάζει και την οικογένεια της παντρεμένης Ευγενίας, τα δυσάρεστα με τον πνιγμό του γιου της, τον πόνο της, τις σπουδές της μιας κόρης της, της Ειρήνης, που έγινε γυναικολόγος, με τη μικροϊστορία της, όπως και της φίλης Μυρτώς που παντρεύτηκε τον Νικήτα, εφηβικό της φλερτ. Μικροϊστορίες πλαισιώνουν την κύρια αφήγηση, με νέα πρόσωπα και ανατροπές, όπως με τη γέννηση της Θεοδώρας/ Δώρας, που ήταν κακομαθημένη και ατίθαση, αλλά όταν με τη φίλη της πήγαν στη Χίο για διακοπές, φοιτήτριες και οι δύο, γνώρισε εκεί τον Τηλέμαχο, που εργαζόταν στο λιμενικό, τον ερωτεύτηκε και τον θαύμαζε για το διασωστικό του έργο με τους μετανάστες και πρόσφυγες.  Έτσι η ατίθαση Δώρα γίνεται μια άλλη Δώρα, η αγάπη τη μαλάκωσε και θα παντρυτεί τον Τηλέμαχο, τον άντρα της ζωής της, και έγινε η πιο καλή κόρη και σύζυγος (μεταστροφή με την αγάπη, μεταβολή στο εναντίον του χαρακτήρα της Δώρας, η δύναμη της αγάπης). Ο Τηλέμαχος μας συνδέει με το πρώτο μυθιστόρημα του συγγραφέα, ο οποίος καλεί τον Οδυσσέα στην Αθήνα για να του πει να ευχάριστα νέα του. Ο Τηλέμαχος, που είναι γιος της Άννας στο προηγούμενο μυθιστόρημα του συγγραφέα, λέει στον Οδυσσέα ότι δεν είναι γιος του, όπως πίστευαν, καθώς από πληροφορία της θείας του βρήκε το ημερολόγιο της Άννας, απ’ όπου έμαθε ότι ο αδελφός της φίλης της, που τη φιλοξενούσε στη Χίο, την είχε  παραπλανήσει ένα βράδυ που βγήκαν μαζί και αν και μεθυσμένη τη βίασε, αφού την άλλη μέρα δεν έδωσε καμία σημασία για την Άννα, η οποία πολύ λυπημένη  φεύγει από το νησί.  Μέσα από το DNA o Τηλέμαχος έμαθε ότι ήταν γιος αυτού του Χιώτη, ο οποίος είχε πεθάνει, οπότε κλείνουν σιγά σιγά όλοι οι αφηγηματικοί κύκλοι με πολλές ανατροπές. Ο Τηλέμαχος διαβεβαιώνει τον Οδυσσέα ότι για εκείνον αυτός ήταν ο πνευματικός του πατέρας, όπως το ήθελε και η μητέρα του η Άννα. Έτσι, η θάλασσα και η Χίος, που έπαιξε άσχημο ρόλο στην Άννα, ένωσε τώρα τον γιο της με τη Δώρα Ραμπότα. Οι νέοι αποφασίζουν να κάμουν τον θρησκευτικό γάμο τους και τη βάφτιση της κόρης τους στο χωριό και μάλιστα ανακοινώνει στον Οδυσσέα ότι θέλει πολύ να είναι ο νονός της μικρής, με τη συμφωνία και της Δώρας, και να της δώσει το όνομα της αγαπημένης φίλης του και μητέρας του Τηλέμαχου, της Άννας.

 Όλα είναι έτοιμα στο χωριό για τον γάμο και τη βάφτιση, ακούγονται  διάλογοι, αφηγήσεις, περιγραφές για τα σχετικά έθιμα, που όλα κάνουν πολύ ελκυστική την αφήγηση. Ξαφνικά ένα τυχαίο γεγονός αποκαλύπτει κάτι από το παρελθόν, καθώς ο νονός Οδυσσέας λίγο πριν το γλέντι σηκώνεται και χωρίς να το καταλάβει σχίζει το παντελόνι του. Η Ευγενία προσφέρεται να το μαντάρει με κλωστές, που κάποτε ο νεαρός πατέρας του Οδυσσέα, ο Νάσος, είχε δώσει στη μητέρα της. Ο Οδυσσέας μόλις είδε εκείνα τα καρούλια και τη δαχτυλήθρα αναγνώρισε τα σύνεργα του πατέρα του, γνώριζε τη σχετική ιστορία και ότι η Ευγενία ήταν η νταντά του και γίνεται μια ενθουσιώδης αναγνώριση, με flash back στο 1944 και το 1951, όταν η Ευγενία νανούριζε με τα καρούλια τον Οδυσσέα ως μωρό. Ο Οδυσσέας από τη συγκίνηση έπαθε εγκεφαλικό και με το όραμα της Άννας ταξίδεψε για τον άλλο κόσμο μέσα στα νερά της θάλασσας που: «τους ένωσαν για πάντα  στον φωτεινό βυθό της αγάπης.» (νέα ανατροπή).

   Συνεπώς, παρατηρούμε ότι ολοκληρώνεται αυτό το μυθιστόρημα με ξάφνιασμα, συνομιλεί με το προηγούμενο Ο ουρανός του Οδυσσέα, δημιουργεί ενδιαφέρον στους αναγνώστες μέσα από πολλές ανατροπές και απρόοπτα, έχει ένα κειμενικό σύμπαν πολυπρόσωπο, αληθοφανές και τα ιστορικά γεγονότα δεν αποτελούν απλά ένα εξωτερικό πλαίσιο, αλλά συμβάλλουν στην πλοκή, καθώς διασταυρώνονται με τη δράση των κειμενικών ηρώων και να καθορίζουν τις ζωές των ηρώων. Είναι ολοφάνερο ότι ο Γιώργος Πριμεράκης, ο συγγραφέας, μάς έδωσε ένα καλοδουλεμένο μυθιστόρημα, με τα σκοτεινά και τα φωτεινά στοιχεία της ζωής, διότι έτσι είναι η πραγματική ζωή: απρόβλεπτη, με ανθρώπους να γεννιούνται και να πεθαίνουν, με ανθρώπους να χάνουν την επικοινωνία μεταξύ τους από διάφορες συνθήκες ζωής, με ανθρώπους παραδείγματα και αντιπαραδείγματα, με ήθη και έθιμα, με αξίες, οικογενειακές και εθνικές, με εργατικούς ανθρώπους, μάρτυρες μιας δύσκολης ζωής και εποχής.

  Άρα, στο έργο αυτό βιώματα και μυθοπλασία συνεχώς εξελίσσονται σε μια δυναμική αφήγηση, που ανοίγει και κλείνει κύκλους. Η γλώσσα είναι ρέουσα, που εμπλουτίζεται με γλωσσικά ιδιώματα, που συγκροτούν την πολυφωνία της αφήγησης και αναδεικνύουν τον πλούτο και τον δυναμισμό της ελληνικής γλώσσας. Η εκδοτική παρουσίαση του βιβλίου είναι ελκυστική και αισιόδοξη με όλο αυτό το μπλε της θάλασσάς μας.

   Αγαπητέ φίλε, σου αξίζουν πολλά συγχαρητήρια, είσαι ένας συγγραφέας των ανατροπών και μιας αφήγησης που δεν κουράζει τον αναγνώστη με υπερβολικές λεπτομέρειες, αλλά όλα κινούνται στο μέτρο που είναι απαραίτητα και δένουν καλά με τον κόσμο του κειμένου που αναπαρίσταται, δηλαδή συνυπάρχουν με ισορροπία όλα εκείνα που συγκροτούν ένα πολύ καλό και ελκυστικό μυθιστόρημα.

 

Επίτιμη Σύμβουλος του Π.Ι., συγγραφέας

 Γλυφάδα, Ιούνιος 2021

Χριστίνα Αργυροπούλου, Θανάσης Σ. Σκούρας, Πού κάθεται Ο Πι, μυθιστόρημα, Ελληνικά γράμματα, 2022.

 

Παρέλαβα ένα μυθιστόρημα του συναδέλφου Θανάση, που μου επιφύλαξε μεγάλη έκπληξη με όλα όσα απόλαυσα κατά τη μελέτη του. Χάρηκα με τον τρόπο που χειρίζεται σε χώρο και χρόνο τις μικροϊστορίες των ηρώων του, με την πλοκή, τα λογοτεχνικά ευρήματα και τον άριστο χειρισμό της γλώσσας. Είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο από κάθε άποψη, εκδοτική και λογοτεχνική. Παρατήρησα ότι αφομοιώνονται και γίνονται λογοτεχνία εμπειρίες εκπαιδευτικές και επιστημονικές. Από τις παραπομπές καταδεικνύεται και η ευρύτατη παιδεία του συγγραφέα, ώστε κάθε στοχασμός ή επιστημονική σκέψη να τεκμηριώνεται. Θίγονται θέματα σχέσεων παιδιών και γονέων, μαθητών και καθηγητών, ερωτικά, εφηβείας, διαζυγίου, βίας κ.ά. Επιπλέον η γραφή του έχει άμεσο επικοινωνιακό αποτύπωμα, ελκύει τον αναγνώστη και του επιτρέπει να εμπλακεί στην αφήγηση με τις πολυπρόσωπες μικροϊστορίες των κειμενικών προσώπων. Ο Θανάσης Σκούρας δημιούργησε ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό σύμπαν, πολύ ενδιαφέρον για κάθε αναγνώστη.

Ο συγγραφέας ως μαθηματικός χειρίζεται άψογα τη λειτουργία του χρόνου με αναδρομές στο παρελθόν και πετυχημένες συνδέσεις με το παρόν ή και με προβολές στο μέλλον, μέσα από τις ανησυχίες μιας μάνας, της Μυρτώς, για τον έφηβο γιο της Φίλιππο. Οι χώροι προσδιορίζονται τόσο όσο απαιτείται για να αναδειχθούν οι δράσεις των προσώπων, οι συναντήσεις και οι συζητήσεις, αλλά και οι εσωτερικές διαδρομές, μέσα από τα λογοτεχνικά ευρήματα των ονείρων και των εσωτερικών μονολόγων. Κάθε κεφάλαιο αποτελεί και μια πράξη ενός δρώμενου, σε χώρο και χρόνο. Δομείται σε δύο μέρη, το πρώτο που δίνονται όλα τα απαραίτητα στοιχεία για την πλοκή και την εξέλιξη του μυθιστορήματος, η οποία επισυμβαίνει κυρίως και δραστικά στο δεύτερο μέρος.

Το δεύτερο -από το δείπνο και μετά- έχει ανατροπές, διαπλοκή προσώπων και καταστάσεων, αγωνίες, προβληματισμούς σε ατομικό, με προβολή και σε συλλογικό επίπεδο. Έτσι, θίγονται ως μέρη των αφηγήσεων πολλά φλέγοντα θέματα (σχέσεις μαθητών μεταξύ τους, σχέσεις μαθητών και εκπαιδευτικών, εκπαιδευτικών σε ρόλο ψυχολόγου, η εφηβεία και τα προβλήματά της). Η ζωή των ηρώων του μυθιστορήματος συνομιλεί με επιτυχία με τις ζωές πολλών ανθρώπων της εποχής μας. Ο Θανάσης Σκούρας εκκινεί την αφήγησή του από ένα δραματικό επεισόδιο, μια καταιγίδα που βρίσκει σε πτήση πάνω από την Αδριατική δύο άγνωστους αρχικά ανθρώπους. Όταν η κατάσταση γίνεται οριακή, η Μυρτώ κάνει απολογισμό ζωής και ο άγνωστος στο διπλανό κάθισμα, αργότερα Σταύρος Απέργης, συγγραφέας, της συμπαραστέκεται, ιδιαίτερα όταν αυτή μονολογεί «Ο γιος μου ο Φίλιππος είναι ακόμα μικρός. Με χρειάζεται». Η παρουσία του Απέργη θα επανακάμψει αφού μάθουμε πολλά για τη Μυρτώ, τον γιο της, την εργασία της και τους φίλους της, μετά από εκατό περίπου σελίδες. Από τους συλλογισμούς της ή τις εσωτερικές φωνές της παίρνουμε πληροφορίες και για τον σύζυγό της και για τη σχέση τους. Μάλιστα προοικονομείται η επίσκεψή της σε μελλοντικό χρόνο (ανάληψη) στο σχολείο του γιου της, όταν λέει στον Απέργη ότι θα πάει για τους βαθμούς του και εκείνος τη συμβουλεύει «Κι όχι γκρίνιες μπροστά στους αριθμούς» (σελ. 32). Ανταλλάσσουν τηλέφωνα, οπότε η μελλοντική επικοινωνία αναμένεται.

Ακολουθεί το κεφάλαιο με το σχολείο και με τίτλο «Πού κάθεται ο Πι;», που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο. Δίνονται όλα τα στοιχεία εκείνου του μικροχώρου (η μεγάλη ουρά, τα ενοχλητικά διπλανά τηλεφωνήματα), αλλά και ο στοχασμός του συγγραφέα για τον χρόνο, για την «υπόσχεση» ή την «ανθρώπινη συνθήκη» κ.ά. Εστιάζει, βέβαια, και στο βλέμμα του καθηγητή που καρφώθηκε επάνω της, ήταν και όμορφη γυναίκα. Ο μεταξύ τους διάλογος για τον Φίλιππο εξελίσσεται και την ηγεμονική θέση του μαθηματικού η Μυρτώ την αντιστρέφει. Ακούει με προσοχή όλα όσα της λέει ο καθηγητής για τον μοναχογιό της, της δημιουργούνται και ενοχές. Η αντίδρασή της, όμως, είναι πετυχημένη. Την εμπλέκει με το παράδοξο του Ζήνωνα και τη γρήγορη χελώνα και ρίχνει και το «ζάρι» του: «Ακόμα δεν με έχει ρωτήσει πού κάθεται ο π. Από το Φίλιππο το περιμένω κι αυτό» (σελ. 51). Οπότε η συζήτηση περιπλέκεται και εμβαθύνει σαν να μην υπάρχουν άλλοι στην αίθουσα. Ο συγγραφέας εστιάζει τον συγγραφικό φακό του στο σημαντικό, φωτίζοντας τις εσωτερικές διαδρομές της σκέψης της ηρωίδας του. Το νερό της πλοκής αυτής της αφήγησης έχει μπει για καλά στο αυλάκι.

Στο επόμενο κεφάλαιο μέσα από σκηνικά και δρώμενα παρακολουθούμε τη ζωή ενός έφηβου, του Φίλιππου, με το εύρημα του ονείρου της μάνας και τη σχέση παιδιού και μάνας ήδη από τη μήτρα. Αναλύεται η ταινία με τον Πι και τα άγρια ζώα, που επιβεβαιώνουν την εμμονική φοβία της Μυρτώς για τον γιο της, που λειτουργεί ως προαίσθημα για ό,τι θα ακολουθήσει προς το τέλος της αφήγησης. Ο συγγραφέας καταθέτει φράσεις και αλήθειες από επιστήμονες για την άγρια φύση του ζώου ή άλλους στοχασμούς, που απασχολούν τους ήρωές του. Μάλιστα στη μνήμη της Μυρτώς έχει αποτυπωθεί μόνιμα η ιστορία του νεαρού Γάλλου μαθηματικού, του Γκαλουά, με τον παράλογο για τα σημερινά μέτρα θάνατό του σε μονομαχία, αφού κατέγραψε την προηγούμενη νύχτα από τον θάνατό του τον πλούτο των μαθηματικών του ιδεών, που υπήρξαν στην ιδιοφυία της σκέψης τουˑ έκτοτε πέρασε κατευθείαν στον μύθο. Και εκεί που η Μυρτώ ταξιδεύει μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας εισέρχεται με φυσικό τρόπο στο προσκήνιο της αφήγησης η φίλη της Λητώ. Γίνεται αναδιήγηση της καταιγίδας στο αεροπλάνο, παρουσιάζεται η φίλια και ο θαυμασμός της Μυρτώς για τη μορφωμένη φίλη της, αλλά μαθαίνουμε και πώς η ηρωίδα έγινε τόσο καλή μοδίστρα (οφειλές στη Φανή, flash back σε χώρο και χρόνο).

Στο τρίτο κεφάλαιο μάνα και γιος συζητούν για το όνειρο όπου πρωταγωνιστές γίνονται οι ίδιοι, ο γιος διαμαρτύρεται, η μάνα προτείνει να ψάξει τα πράγματα αυτά μαζί με τον γιο της και ακούει την εξαιρετική ατάκα-μάθημα για κάθε γονιό: «Δεν μας περιμένουν τα ίδια πράγματα για να ψάξουμε μαζί.» (σελ. 79). Ακολουθεί η συζήτηση με τις Λητώ-Μυρτώ, όπου μαθαίνουμε για την οικογένεια της φίλης της, αλλά και την ατάκα του Φίλιππου ότι το σχολείο είναι βαρετό και ίσως το εγκαταλείψει κάτι που τρομάζει τη Μυρτώ. Ακολουθεί η 4^η σκηνή με τον Φίλιππο και τους φίλους του, τη γιαγιά, τη Σοφία και τη Νάνσυ, την οποία, αν και κόρη της φίλης τους, δεν συμπαθεί, με

τις εφηβικές ανησυχίες του ο καθένας και την κατακλείδα- στοχασμό του συγγραφέα για το πόσο μπορεί κάποιος να μπερδευτεί μαθαίνοντας ξένα μυστικά. Από τη συνάντηση Μυρτώς και Λητώς εμπλουτίζονται οι πληροφορίες μας για τις μικροϊστορίες τής μοδίστρας Μυρτώς, του έρωτα στη ζωή της, του καθηγητή και ό,τι της είπε για τον Φίλιππο (μνεία πάλι στον Πι ως συνοχή και συνεκτικότητα με τον τίτλο, που κινεί τα νήματα της αφήγησης, αναδιήγηση) και βέβαια ότι τη φλέρταρε. Η άφιξη της καρδιολόγου, η αναφορά στις μεταμοσχεύσεις, το πρόβλημα υγείας της Λητώς, η παρουσίαση του συζύγου της Δημήτρη και το ταξίδι της Λητώς (άνοιγμα του χώρου) εμπλουτίζουν την αφήγηση. Ως σχόλιο καταγράφονται οι στοχασμοί του συγγραφέα για τον χρόνο και την εμπειρία.

Ακολουθούν η συνάντηση των φίλων -Λητώ, Μυρτώ, Δημήτρης, ο βιολόγος-, η περιγραφή του μπαρ: «βγαλμένο από τα κοκτέιλ του Ακαπούλκο» (χώρος, καθρέπτες-κυριολεκτικοί και μεταφορικοί-), η ορολογία «vintage», η αναφορά πάλι στο αεροπορικό ταξίδι και στον Απέργη ως συγγραφέα. Επίσης, γίνεται συζήτηση για το ερωτικό ζευγάρι που χορεύει, για το σαξόφωνο κ.ά. (σελ. 118- 132). Δίνονται λεπτομέρειες από την παρουσίαση του βιβλίου του Απέργη (χώρος, κόσμος), αλλά και ο κόσμος του βιβλίου Στη Σκιά του Σκοταδιού, όπως προκύπτει από την αφήγηση του Απέργη, όπου εμπλέκεται μία αφήγηση μέσα σε μια άλλη. Γίνεται γνωριμία με τη φίλη του, τη Τζίνα, το σχόλιο για τις ιστορίες των βιβλίων που επιβιώνουν, με αναφορές σε δημιουργούς και επιστήμονες, σε εκκρεμότητες στη ζωή του καθενός, στο μπαλέτο της Τζίνας στο Ηρώδειο (νέα μικροϊστορία), στους Πυθαγορείους και σε πολλές άλλες συζητήσεις του λογοτεχνικού κόσμου του βιβλίου του Θανάση Σκούρα, που αποτυπώνουν μια εποχή με τις αναζητήσεις της. Η βραδιά ολοκληρώθηκε με την πρόσκληση της Μυρτώς όλων για δείπνο στο σπίτι της.

Στο κεφάλαιο με τους «Αποήχους» από όσα διαβάζουν και συζητούν, μαθαίνουμε και για τις σπουδές της Λητώς, για τον καθηγητή της και τις αναμνήσεις της, για τη Νάνσυ την κόρη της και τα προβλήματα της εφηβείας, για τον Φίλιππο, τον Πι και πώς να μη χάσει το σχολείο του. Ακολουθεί το κεφάλαιο που εστιάζει στην απουσία της Λητώς, στη μικροϊστορία του συζύγου της και του φίλου του, Γιάννη, στις ερωτικές τους αναμνήσεις, στο βιβλίο που ο Απέργης θα φέρει στον Φίλιππο, όπως και η φίλη του-επιλογή μουσικής-, που αρέσει ιδιαίτερα στον έφηβο Φίλιππο. Έτσι ανοίγεται το πολύπλοκο δεύτερο μέρος με γνωριμίες και ανατροπές, με επίκεντρο τον Φίλιππο και τις ζαβολιές του, με τον έρωτά του τον πλατωνικό για τη φίλη του Απέργη, τη Τζίνα, με τα γράφιτι και την επανάστασή του. Όλα συγκροτούν ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα, με τις ανατροπές του και το ανοιχτό τέλος στην ολοκλήρωσή του.

Ακούγονται οι ευχαριστίες και οι ύμνοι για το δείπνο που τους πρόσφερε η Μυρτώ, όπως και ο προβληματισμός της ότι στέρησε από τον πρώην άντρα της, τον Κώστα, το παιδί του, με συνέπειες ίσως στην ψυχολογία του (ενοχές). Και πάλι στην αφήγηση γίνεται εστίαση στον έρωτα του Φίλιππου για τη Τζίνα, στους τοίχους που ζωγραφίζει, αλλά και σε εκείνον που απέδωσε πολύ πετυχημένα την αγάπη του, στοιχείο που δημιουργεί πλοκή και εξέλιξη. Ο Απέργης επανέρχεται συχνά στην παρέα τους, φαίνεται ότι αρέσει στη Μυρτώ, αυτός μιλάει για το φαινόμενο της πεταλούδας, που με τη γραφή του συγγραφέα δίνονται όλες οι σχετικές πληροφορίες (μοντέλο πρόβλεψης του καιρού).

Ακολουθεί το επεισόδιο με τον Φίλιππο, που χτυπήθηκε από εκείνους που του πατούσαν το γράφιτι –το πορτρέτο της Τζίνας-, καθώς ήρθαν σε συμπλοκή. Ο Φίλιππος δεν ξέρει ποιον να εμπιστευτεί για το μυστικό του και υποφέρει. Ωστόσο, είχε έρθει πολύ κοντά με τον καθηγητή των μαθηματικών. Σε αυτόν εμπιστεύεται τα πάντα (ανατροπή αρχικής στάσης). Η Μυρτώ έχει διαίσθηση ότι κάτι κακό συμβαίνει, δίνονται πολύ πετυχημένα και με μεγάλη ένταση τόσο οι σκηνές της αναζήτησής του από τη Μυρτώ όσο και οι ώρες στο Νοσοκομείο, με την παρηγοριά της Φατιμά με το

«don’t worry», που, αν και είχε η ίδια χτυπηθεί από τον πόλεμο, είχε τη δύναμη να στηρίξει τη Μυρτώ, την πονεμένη μάνα. Από τη συζήτηση η Μυρτώ της υπόσχεται ότι θα τη μάθει στο σχολείο που πάει να ράβει. Έτσι έξω από το χειρουργείο βρίσκει παρηγοριά και νιώθει κάποια συγγένειας με την προσφυγοπούλα (σελ. 293).

Στη δύσκολη στιγμή, επειδή ο Φίλιππος διαισθάνεται ότι δεν της λέει την αλήθεια, όταν συνέρχεται, απευθύνεται στον καθηγητή του. Μιλούν για τις ζωές τους, της αποκαλύπτει τον διαλυμένο γάμο του, δυστυχώς δεν έχει αποκτήσει παιδί, μιλούν για μυστικά και πώς παραβιάζονται. Τελικά, του λέει με νόημα «Το μυστικό του Φιλίππου να δω πώς θα παραβιάσω» (σελ. 308). Βρίσκεται σε άγνωστο σταυροδρόμι και ζητάει τη βοήθειά του. Της ομολογεί ότι στην τάξη είναι ανεβασμένος στα μάτια των συμμαθητών του, διαμορφώνει το κλίμα στην τάξη. Εκείνη του εξομολογείται, καθώς φεύγουν από το μπαρ, τον φόβο της για το παιδί της και η επικοινωνία τους: « έμπαινε σε σταθερές ράγιες» (σελ. 311). Νιώθει άσχημα, διότι εκείνος γνωρίζει αυτό που φοβάται η μάνα. Ανακαλεί στη μνήμη του ό,τι συζήτησαν, η ίδια τον ελκύει ιδιαίτερα ως γυναίκα, ο Φίλιππος γίνεται – χωρίς να το ξέρει- ο μεσάζοντας σε όλη αυτή την εξέλιξη. Την ώρα της αγαπημένης του Γεωμετρίας παίρνει το μήνυμά της με τις ευχαριστίες της. Της απαντάει όταν τελειώνει το μάθημα ότι πέρασε και εκείνος καλά και σε τέσσερις στίχους τα λέει όλα, καταλήγοντας: «θα μιλήσουμε σύντομα. Γιώργος.». Άμεση ήταν και η απάντηση της Μυρτώς. Ο ίδιος σκέφτεται ότι η γοητεία του ήταν στο μυαλό του και αυτό έπρεπε να προβάλει για να την πείσει ότι «οι δυο τους ταίριαζαν μακροπρόθεσμα» (σελ. 319).

Ακολουθεί το κεφάλαιο με την αναπαράσταση. Η σκηνοθεσία της συνάντησης, που, αντί για δείπνο, είχε την εφηβική ιστορία του γιου της, είναι συγκλονιστική. Όλα ήταν τέλεια οργανωμένα, η περιγραφική αφήγηση είναι ολοζώντανη, σε μεταφέρει εκεί ως παρόντα αναγνώστη, ο συγγραφέας πετυχαίνει άριστα όλη αυτή τη σκηνοθετημένη συνάντηση σε τόπο και χρόνο, η μάνα ζούσε προσομοίωση του συμβάντος και άρχισαν οι λυγμοί. Ο καθηγητής την άφησε να το ζήσει, την πρόσεχε πολύ τρυφερά, ήθελε να την αγκαλιάσει, δεν το έκαμε, της είπε να πάρουν τον δρόμο της επιστροφής. Την καθησυχάζει ότι οι δράστες δεν θα επανέλθουν, δεν κινδυνεύει ο Φίλιππος και της εξομολογείται ότι τον βλέπει σαν δικό του παιδί εδώ και καιρό (σελ. 332). Έτσι, τρυφερά χωρίστηκαν εκείνο το βράδυ με την ελπίδα της αναμονής, που θα τους έφερνε πολύ κοντά. Όσον αφορά τον Φίλιππο το όνειρό του με τη Τζίνα στο Νοσοκομείο τον έκαμε να νιώσει ευτυχισμένος. Επέτρεψε στο σχολείο πιο ώριμος και αγαπητός στους συμμαθητές του. Με τον καθηγητή του έχουν έρθει πολύ κοντά και αρχίζει να προβάρει τη συνάντησή του με τη Τζίνα, πιο ψύχραιμα τώρα.

Η Μυρτώ γυρνάει στο σπίτι, περνούν ως ταινία όλα από τη σκέψη της, αναρωτιέται αν φταίει σε κάτι, που ο Φίλιππος δεν της είπε την αλήθεια για αυτή τη γυναίκα που τον αναστάτωσε. Όμως, η σκέψη της πάει- μετά από περιπλανήσεις- στη φίλη του Απέργη. Συχνά η Μυρτώ μιλάει με το είδωλό της στον καθρέφτη όταν θέλει κάτι να οργανώσει ή να κατανοήσει καλύτερα. Το ίδιο επινοεί και τώρα για την προσεχή συνάντησή της με τον μαθηματικό, αλλά αναρωτιέται τι θα σκεφτεί ο Φίλιππος αν γίνει ερωμένη του καθηγητή του. Ερωτικά, το σώμα της τον προσκαλεί, μετά το ζεστό μπάνιο της, ανοίγει το απενεργοποιημένο κινητό της και προσκαλεί τον καθηγητή στο ατελιέ της για τα στεγασμένα αυτή τη φορά γενέθλιά της. Όμως το μήνυμα για τη φίλη της Λητώ στο Νοσοκομείο φαίνεται ότι φέρνει νέες ανατροπές.

Έτσι, ολοκληρώνεται η περιήγηση σε αυτό το μυθιστόρημα των ανατροπών, των πολλών επεισοδίων και καταστάσεων- της δράσης σε πραγματικό και ψυχολογικό επίπεδο, των προβληματισμών και των στοχασμών, με επίκληση της διακειμενικής αλήθειας, αλλά πάντοτε στο επίκεντρο είναι η μητρική αγάπη και το ερωτικό στοιχείο, που δεν έχει ηλικίες και ιδιότητες. Ο συγγραφέας άνοιξε μια βεντάλια σκηνών και δράσεων, με αρκετά πρόσωπα- με έντονα χαρακτηριστικά- που τα διαπραγματεύτηκε αριστοτεχνικά, σε χώρο κλειστό και ανοιχτό και σε όλες τις μορφές του χρόνου, σε ένα μυθιστόρημα με πολλές μικροϊστορίες. Αξίζουν πολλά μπράβο στον συγγραφέα, που χειρίζεται άριστα τον χώρο, τον χρόνο και τα πρόσωπα σε κάθε ιστορία του. Δηλαδή, δημιουργεί έναν κειμενικό κόσμο τόσο αληθινό και κοντά στους προβληματισμούς, τις αισθήσεις και τα αισθήματα του σύγχρονου ανθρώπου. Ομολογώ ότι χαίρομαι ιδιαίτερα, που ο συγγραφέας είναι φίλος και συνάδελφος, διότι οι εκπαιδευτικοί και στη σύνταξη δεν είναι άεργοι, αλλά καταθέτουν τον δικό τους οβολό στα ελληνικά γράμματα.

 

Γλυφάδα 2023

Γιάννης Η. Παππάς, Αντώνης Φωστιέρης Ποίηση και Ποιητική, Συνομιλίες και μονόλογοι, εκδόσεις Καστανιώτη, 2026.

 

 

Το βιβλίο Ποίηση και Ποιητική – Συνομιλίες, Μονόλογοι (εκδ. Καστανιώτη, 2026) του Αντώνη Φωστιέρη αποτελεί μια σημαντική συμβολή στη βαθύτερη και πλατύτερη κατανόηση της ποιητικής δημιουργίας. Στην ουσία, πρόκειται για έκθεση των αισθητικών αρχών, των προβληματισμών και αντιλήψεων του δημιουργού για τη φύση και τη λειτουργία της ποίησης, εμπειρικό απαύγασμα της πολύχρονης και διακεκριμένης παρουσίας του στον στίβο της γραφής. Με τον τρόπο αυτό, και με όχημα την εύληπτη μορφή της συνομιλίας/συνέντευξης, προσφέρει στον αναγνώστη ένα στέρεο ερμηνευτικό πλαίσιο για την προσέγγιση τόσο του συνολικού ποιητικού φαινομένου, όσο και των πολυάριθμων πτυχών του.          

Μέσα από τις 69 συνεντεύξεις που είχε δώσει κατά καιρούς ο ποιητής και περιέχονται τώρα στο βιβλίο, ο αναγνώστης αποκτά άμεση πρόσβαση σε ζητήματα σχετικά με την έμπνευση, τη γλώσσα, τη μορφή, τη συγγραφική διαδικασία, την τεχνητή νοημοσύνη στη λογοτεχνία, τον ρόλο του πνευματικού ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή. Ο Φωστιέρης παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ποίηση στις ποικίλες εκδοχές της, φωτίζοντας παράλληλα και ορισμένες πλευρές του δικού του έργου που ίσως δεν είναι άμεσα ορατές κατά την πρώτη ανάγνωση – θεματικές αφετηρίες, διακειμενικές συνομιλίες, διαδραστικές προτάσεις, μοτίβα και σύμβολα.

Μέσα από μια μεγάλη σειρά ερωταποκρίσεων αναδεικνύονται φιλοσοφικές αναζητήσεις, θέσεις και απόψεις για τη λογοτεχνία, την Ιστορία, την κοινωνία και την τέχνη, με το πεδίο αναφοράς να διευρύνεται από το ποιητικό έργο προς το πολιτιστικό και ιστορικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο αυτό γεννήθηκε.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι όλες οι συνομιλίες έχουν δει το πρώτο φως της δημοσιότητας σε εφημερίδες και έντυπα ή διαδικτυακά περιοδικά σε διάστημα πενήντα ετών, με την πρώτη να έχει δημοσιευτεί το 1976. Η μεγάλη αυτή χρονική έκταση επιτρέπει την παρακολούθηση της εξέλιξης της σκέψης του Φωστιέρη, καθώς ο αναγνώστης μπορεί να εντοπίσει τις σταθερές συνιστώσες της, αλλά και να διακρίνει τις αποχρώσεις με τις οποίες εμπλουτίστηκε στη διάρκεια της διαδρομής.

Ο τόμος αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στην ποίηση και στο λογοτεχνικό δοκίμιο, λειτουργώντας έμμεσα ως πολύτιμο σεμινάριο δημιουργικής γραφής – ή, πολύ περισσότερο, δημιουργικής ανάγνωσης. Πολύπλοκα θεωρητικά ζητήματα παρουσιάζονται με λόγο υψηλής ποιότητας, αλλά και προσιτό, εύχαρι, ενίοτε και παιγνιώδη τρόπο, χωρίς ποτέ να χάνουν το βάθος τους. Εννοείται ότι οι συνομιλίες δεν προσφέρουν έτοιμες ή οριστικές ερμηνείες, αλλά ενθαρρύνουν τον αναγνώστη να οξύνει τη δική του ευαισθησία, να αναπτύξει τον δικό του προβληματισμό και να οικοδομήσει μια πιο δημιουργική σχέση με το κείμενο που εκάστοτε προσεγγίζει.

Κοινός θεματικός άξονας όλων των συνομιλιών, όπως με σαφήνεια το δηλώνει ο τίτλος, είναι η ποίηση (ως έννοια αφηρημένη ή ενσαρκωμένη στη γραφή) και η ποιητική (ως ποικιλόμορφη διαδικασία αυτής της ενσάρκωσης). Από τη μία πλευρά εξετάζεται η οντολογική καταγωγή, η λειτουργία της ποίησης μέσα και έξω από τον λόγο, η ιστορική της διαδρομή και η κοινωνική της επιρροή, η σχέση της με τον στοχασμό και τη συγκίνηση, τις επιστήμες και τις άλλες τέχνες. Από την άλλη, αναδεικνύεται η «κατασκευαστική» διαδικασία του ποιήματος, αφού «ποίημα», στην ετυμολογική του κυριολεξία, σημαίνει «κατασκεύασμα»: η κυοφορία του αρχικού θεματικού πυρήνα, η σύνθεση, η ιδιαίτερη γλωσσική έκφραση, τα σχήματα λόγου, η ύφανση του ύφους, ο ρυθμός, οι παρηχήσεις και οι μετωνυμίες, οι μεταφορές, οι αποστροφές, οι αντιθέσεις, τα οξύμωρα κ.ο.κ.

Το βιβλίο εξετάζει τόσο την ποίηση όσο και την ποιητική σαν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, μολονότι ο Φωστιέρης επανειλημμένως διαχωρίζει την αφηρημένη και ιδεατή έννοια της ποίησης από την έννοια του εφαρμοσμένου ποιητικού λόγου, υποστηρίζοντας ότι το ποίημα προσπαθεί απλώς να συλλάβει και να αποτυπώσει την πολύ ευρύτερη έννοια της ποίησης, η οποία ως αίσθηση βρίσκεται εν δυνάμει μέσα στο καθετί, γύρω και μέσα μας, συνιστώντας μια σημαντική παράμετρο στην πρόσληψη και βίωση της ύπαρξης. Εξαρτάται από το δικό μας βλέμμα να την ανακαλύψουμε και να την καρπωθούμε – «η ποίηση είναι τρόπος ζωής, όχι τρόπος γραφής», γράφει χαρακτηριστικά ο ίδιος.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συνειδητή επιλογή του ποιητή να αποφύγει τις ανεκδοτολογικές αφηγήσεις και τις προσωπικές αναμνήσεις από τη μακρόχρονη συναναστροφή του με κορυφαίους λογοτέχνες και καλλιτέχνες. Η επιλογή αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αν αναλογιστεί κανείς ότι υπήρξε επί τρεις συνεχείς δεκαετίες συνεκδότης και συνδιευθυντής, μαζί με τον Θανάση Νιάρχο, του ιστορικού λογοτεχνικού περιοδικού Η Λέξη, γεγονός που του προσέφερε πλούσιο βιωματικό και αρχειακό υλικό. Ωστόσο, αντί να χρησιμοποιήσει αυτές τις εμπειρίες για τη σύνθεση ενός βιβλίου προσωπικών μαρτυριών, προτίμησε να επικεντρωθεί στον στοχασμό και στην κριτική προσέγγιση της λογοτεχνίας, αποφεύγοντας την εντυπωσιοθηρία και την αυτοπροβολή, δίνοντας προτεραιότητα στη διερεύνηση ουσιαστικών ζητημάτων που αφορούν τη λογοτεχνική δημιουργία.

Εκτός από το κύριο σώμα των συνομιλιών, που αποτελούν ένα είδος «δοκιμιακών διαλόγων» ή «διαλογικών δοκιμίων», το βιβλίο συμπληρώνουν οι «Μονόλογοι», ευσύνοπτα δοκιμιακά κείμενα που οργανώνονται με βάση τις μεταξύ τους θεματικές συνάφειες. Σε αντίθεση με τη διαλογική μορφή των συνεντεύξεων, εδώ ο λόγος αναπτύσσεται ενιαία, επιτρέποντας την συνεχή ροή στη διατύπωση των απόψεων. Το ενδιαφέρον τους επεκτείνεται και πέρα από την ποίηση, σε όμορα ζητήματα, όπως είναι η γλώσσα, η μετάφραση, τα σύγχρονα λογοτεχνικά ρεύματα ή η φυσιογνωμία της Γενιάς του ’70, στην οποία ανήκει και ο ίδιος ο ποιητής.

Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι το έργο, στο σύνολό του, δεν φιλοδοξεί να αποτελέσει φιλολογικό εγχειρίδιο ή επιστημονική πραγματεία, ούτε βέβαια να λειτουργήσει ως σύνολο κανόνων. Αντίθετα, διατηρεί ανοιχτό και στοχαστικό χαρακτήρα, καταγράφοντας σκέψεις και θέσεις που προέκυψαν πρωτίστως από τη βιωματική εμπειρία της ποιητικής πράξης, με αναφορά πάντα σε συγκεκριμένα παραδείγματα και όχι σε νεφελώδεις θεωρίες. Όπως σημειώνει ο ίδιος ο Φωστιέρης, το βιβλίο μοιάζει περισσότερο με ημερολόγιο περιπλάνησης, όπου η αναζήτηση υπερισχύει της βεβαιότητας και η γνώση εμπλουτίζεται πάντοτε με νέες ερμηνείες.

Με αυτά τα χαρακτηριστικά, αναδεικνύεται σε ένα πολύτιμο και χρηστικό έργο, που μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο από επίδοξους ποιητές ή ρέκτες μελετητές όσο και από απλούς αναγνώστες που ενδιαφέρονται να γνωρίσουν καλύτερα την ποίηση και τον μυστικό της κώδικα.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΓΙΑΝΝΗΣ Η. ΠΑΠΠΑΣ ΤΟ ΑΤΙΘΑΣΟ ΜΕΛΛΟΝ, εκδ. Διαπολιτισμός 2020

 

 

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

ΓΙΑΝΝΗΣ Η. ΠΑΠΠΑΣ ΤΟ  ΑΤΙΘΑΣΟ ΜΕΛΛΟΝ

                        εκδ. Διαπολιτισμός, Πάτρα, 2020, σελ. 78

  

  Ο ποιητής Γιάννης Παππάς μας εκπλήσσει με την ευαισθησία του και σε αυτή την ποιητική συλλογή, που ακουμπάει στο παρελθόν και το παρόν για να αναδείξει το ανεξερεύνητο και ατίθασο μέλλον, το μη προβλέψιμο μέλλον. Πράγματι, το μέλλον δεν μπορεί να τεθεί στην απόλυτη πρόβλεψη, ήδη το 2020 μας έδειξε τι μπορεί να συμβεί. Η συλλογή  αυτή είναι αφιερωμένη στην οικογένεια του ποιητή. Προβάλλονται και μνημονεύονται άνθρωποι που πρόσφεραν με τον τρόπο τους στην ανθρωπότητα, αλλά τιμωρήθηκαν από την εκάστοτε εξουσία, που από τα χρόνια του Μπρούνο και της Ιερής Εξέτασης αλλάζει μορφές, αλλά παραμένει εξουσία βίας. Ο ποιητής ανασταίνει ποιητικά ονόματα-ογκολίθους, καθώς πολλοί διώχθηκαν στην εποχή τους, αλλά έγιναν ορόσημα στο μέλλον.

  Πιο αναλυτικά, Το ποίημα στη μνήμη του Αλέξη Γρηγορόπουλου αγγίζει την ευαισθησία κάθε αναγνώστη, καθώς ένα παιδί πέφτει θύμα αστυνομικής βίας και δεν προφθάνει να χαρεί τη ζωή του, μοιάζει με ποίημα- ωδή στον αδικοχαμένο νέο. Στο ίδιο κλίμα ανθρωπισμού και πολιτισμού εντάσσεται και το επόμενο ποίημα με την αυτοπυρπόληση του Φάουστο, όπου ο χορός και το τραγούδι της Ταραντέλα, σημειωτικά, παραπέμπουν σε θάνατο. Δίνονται με συγκλονιστικό ποιητικό τρόπο οι τελευταίες σκέψεις του αυτόχειρα. Είναι ο ήρωας της φτωχολογιάς, που ονειρεύτηκε έναν καλύτερο κόσμο για όλους τους φτωχούς της γης, η απογοήτευσή του τον οδηγεί στη φωτιά: «Κι αμέσως λούστηκε τη φωτιά». Συγκλονιστικό είναι και το ποίημα  για τον μικρό Αϊλάν, το τριών χρονών αγόρι, που πνίγηκε στη θάλασσα στην αναζήτηση ελευθερίας και τόπου για να χτίσει τα όνειρά του. Η ζωγραφιά με το περιστέρι που κλαίει, βγαίνοντας από το σωματάκι του μικρού αγοριού ως ψυχή, είναι δηλωτική της φρίκης του πολέμου, της κατάστασης του άμαχου πληθυσμού και της προσφυγιάς, όπου η θάλασσα από δρόμος ελπίδας γίνεται υγρός τάφος για το μικρό προσφυγόπουλο, όπως γράφει ο Γ. Παππάς, π.χ.

 

                     «Δεν έζησες παρά μόνο τον φόβο

                     Δεν πρόλαβες να παίξεις[ ………]

                      [………………………………………]

                     να μάθεις γράμματα,

                     να μεγαλώσεις,

                     να ερωτευτείς

                     να γίνεις άντρας,

                     […………………………….]

                     Καληνύχτα Αϊλάν» (σελ. 15).

Ο ποιητής με την επανάληψη του μετεωρισμένου, ως ρεφρέν, στίχου επαυξάνει το συγκινησιακό φορτίο και τον προβληματισμό για την τύχη του μικρού αγοριού και του ζητάει συγχώρεση για ό,τι έγινε ως εκπρόσωπος όλων μας. Η ευαισθησία και η πολιτική στάση του ποιητή για την προστασία των προσφύγων της Συρίας για την οποία κωφεύει η διεθνής κοινότητα είναι εμφανής. Σε ανάλογο κλίμα, με εστίαση στην επιστροφή όσων επιβουλεύονται την ελευθερία των άλλων, κινείται και το ποίημα «Επιστροφή», όπου ο ποιητής με τις αρνήσεις του ως άνθρωπος δίκαιος και με τη ρομφαία ως φύλακα και οδηγό είναι αποφασισμένος να παλέψει για τα δικαιώματα των συντρόφων του. Οι εικόνες με την πέτρα- πέτρινα χρόνια- και το νερό είναι ιδιαίτερα πετυχημένες. Δίνεται με ποιητικό λόγο ο κύκλος της ζωής και του θανάτου, αλλά και ο δεσμός του Έλληνα με τη θάλασσά του, ιστορικά, την οποία δεν χαρίζει σε κανέναν διεκδικητή ή αντίζηλο. Αντίθετα, η θάλασσα γίνεται οδηγός της ιστορίας για τις μελλοντικές γενιές, στοιχείο που αναδεικνύεται με εξαιρετικές, σημειωτικά, εικόνες. Στο ποίημα «Δοξολογία του τίποτα» γίνεται σύγκριση ανάμεσα στο τότε, στο «παλιά» με το «τώρα», το οποίο σηματοδοτεί, κατά τον ποιητή, το τίποτα: «Και συ πρωταθλητής του τίποτα/ γερνάς καθηλωμένος/ στις παγωμένες κερκίδες του χρόνου.» (σελ. 19). Ο Γιάννης Παππάς έχει μια ιδιαίτερη ικανότητα να εικονοποιεί αισθήσεις και αισθήματα, ιδέες και συναισθήματα με έναν τρόπο οικείο, όπου το ποιητικό στοιχείο διαπλέκεται με το ανθρωπιστικό και ιδεολογικό σε μια ποίηση πολύσημη και σε λόγο εξομολογητικό ή ερωτηματικό, άμεσο και κατανοητό στον αναγνώστη- αποδέκτη, με στόχο τον προβληματισμό. Στο ποίημα «Ελλάδα: Μια διαδρομή επαρχία- Αθήνα» αναδεικνύεται η μέλλοντος, π.χ.  

                 «Αθήνα πόλη επική και χαμένη» (σελ. 20).

   Από τα ευρύτερα ποιήματα του υπεύθυνου πολίτη περνάει σε παλίμψηστη ιστορία της Αθήνας με τον εξέχοντα στίχο συνοχής και συνεκτικότητας του τότε, του τώρα και του ποιήματα-ατομικής μνήμης, με την παρουσία φωνών του τότε σε ένα επίπεδο οραματικό όπου η ποίηση χωρίς χάσματα ενώνει με τον τρόπο, που μόνον αυτή γνωρίζει, τους αιώνες και τις γενιές. Αυτό συνάγεται από το ποίημα: «Το σπίτι δίπλα στη θάλασσα», με αφιέρωση σε επώνυμη γενιά. Οι εναλλασσόμενες φωνές δίνονται θεατρικά με το ρήμα «μιλάει» όπου η Ευαγγελία Π. γεννημένη το 1898 παρουσιάζει από το επέκεινα- με τη γραφή και τα συναισθήματα του ποιητή- τον νόστο για το πέτρινο σπίτι της δίπλα στη θάλασσα. Το σπίτι- μνήμη, εξωτερικά και εσωτερικά, ζωντανεύει με τους ανθρώπους του τότε, που σε χρόνια δίσεκτα διασκορπίστηκαν σε ξένα λιμάνια, αλλά αυτό έγινε μνήμη, ιστορία, φωνή ζώσα στην ψυχή τους, «φωνή πετρωμένη» μέσα τους, όπως εύστοχα λέγεται ποιητικά. Ακολουθεί η φωνή της εγγονής προφανώς από το ίδιο μικρό όνομα με γέννηση το 196…, που επιστρέφει στο εγκαταλελειμμένο σπίτι- χάλασμα, στις χαμένες πατρίδες, όπου σε επίπεδο διπλωπίας, όπως θα έλεγε ο Χρ. Μηλιώνης, ή οραματισμού διαπλέκονται μνήμη και πραγματικότητα που ζωντανεύουν χαρές και λύπες στο πέτρινο σπίτι με παιδιά, με γάμους και μοιρολόγια, που ανασταίνονται στην ψυχή της δεύτερης φωνής- μνήμης, καταδεικνύοντας ότι το σπίτι των προγόνων μάς ακολουθεί, διότι συγκροτεί τις ρίζες του κάθε ανθρώπου, που έχασε την πατρίδα του ή που έφυγε για τον κόσμο που δεν έχει γυρισμό. Εδώ ο ποιητής γίνεται η φωνή των ονείρων της Ευαγγελίας, που στέκεται στο πλατύσκαλο, του χαμογελά και τον αναγνωρίζει ως συνεχιστή της φωνής της, π.χ. «στα χέρια κρατώντας διπλό σταυρό. /Μετά ξαπλωμένη ανεβαίνει, ανεβαίνει και χάνεται» και όλα αυτά εμπνεύστηκαν και έγιναν ποίηση στην Κορώνη το καλοκαίρι του 2013.

  Στο ποίημα «Επιστροφή στο λευκό νησί», όπου «νησί» γίνεται το ξενοδοχείο της μνήμης, σκονισμένο και υγρό από τον χρόνο, όμως είναι εκείνο που ως σπηλιά κρατάει μνήμες αγαπημένες. Πολύ τρυφερό είναι και το ποίημα, το αφιερωμένο στη μνήμη του αγαπημένου ποιητή Ν. Βρεττάκου, με τίτλο την πατρώα γη του, την «Πλούμιτσα». Με την τεχνική της αντίθεσης, του διαρρέοντος χρόνου του νυν και του τότε, με τις ρίζες των δέντρων να κρατούν «γερά τα κόκαλα των νεκρών», με τα άψυχα να συνομιλούν με τα έμψυχα και να αλληλοσυμπληρώνουν εικόνες και αισθήματα, ο ποιητής βλέπει, νιώθει, αισθάνεται και γράφει τα αόρατα ως ορατά. Εκεί στο πέτρινο κεφαλόσκαλο ο ποιητής συναντά τον ανθρωποκεντρικό ρυτιδιασμένο από τον χρόνο Βρεττάκο να μιλάει για αγάπη. Η πέτρα του καλοκαιριού γίνεται ο διαμεσολαβητής ανάμεσα σε εκείνες τις εποχές και στο τώρα της γραφής του Γ. Παππά, που ακούει γέλια, κλάματα, φωνές, εποχές και ομιλίες. Βλέπει με τα μάτια της ποίησης και της καρδιάς του τον ποιητή της αγάπης, της φύσης, της Σπάρτης και του Ταΰγετου να κρατάει στα χέρια «άνθη πορτοκαλιάς και σφαγμένα αηδόνια/ μελισσολόι στα μαλλιά του», αλλά με το πρώτο άστρο της μέρας ο ποιητής τού καλωσορίσματος χάνεται «χαμογελώντας», διότι οι αγαπημένοι άνθρωποι και ποιητές επιλέγουν ώρες δειλινές ή νυχτερινές, ώρες σιωπής και ονείρων να μας μιλούν έτσι που μόνον μια άλλη καταγραφή και εσωτερική φωνή μπορεί να τους ακούσει. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό και υποβλητικό ποίημα, τοποθετημένο ως δρώμενο σε χώρο και χρόνο, σε σκηνικό με δρώντα πρόσωπα. Τόπος έμπνευσης η επίσκεψη του ποιητή στον παππού Βρεττάκο, στην Πλούμιτσα το 2012.

 Το ταξίδι στην ιερή Δήλο γεννάει άλλο ένα ποίημα, με κατάδυση στο τότε όπου οι: «ελληνικές χλαμύδες και μεταξωτοί χιτώνες» ανεμίζουν καταργώντας τον χρόνο, όπου μυρίζουν μπαχαρικά εξωτικά και γεμίζουν την ατμόσφαιρα φωνές από πολύγλωσσο πλήθος σαν εκείνες της Αιγύπτου, οπότε εκεί ανάμεσα στο πλήθος «περπατάει σκεφτικός στην προκυμαία» και ένας άλλος αγαπημένος ποιητής, ο Αλεξανδρινός. Με τέτοια ποίηση ζωντανή από αρώματα και φωνές του παρελθόντος μας μιλάει στην ψυχή ο Γιάννης Παππάς. Αυτά και ακόμα λίγα ποιήματα συγκροτούν την ενότητα των ποιητών, από τον κατάλογο των οποίων δεν απουσιάζει ούτε ο Γ. Μαρκόπουλος, όπου, μέσα από παρομοιώσεις και συνειρμούς, σαν αποφθέγματα πέφτουν οι ποιητικές εικόνες, όπως:

 

                 «Το ποίημα πρέπει να είναι δραστικό.

                    Να τρώει σαν το κύμα τον βράχο.

                   Σαν την σπιρτάδα του πορτοκαλιού

                   να τσούζει τα μάτια.» (σελ. 29).

 

 Ακολουθεί  ο ορισμός του ποιήματος στο ποίημα: «Ένα πουλί είναι το ποίημα,», όπου γίνεται σύνδεση της δεύτερης στροφής με την τρίτη, μέσα από λέξεις- πατήματα, όπως: ποίημα, ποίηση, θάλασσα δροσερή και ποιητής, που συνυπάρχουν, διότι το ποίημα δεν είναι μόνον δροσερό σαν τη θάλασσα αλλά είναι και ο απέραντος μπλε χώρος πάνω από τον οποίο ταξιδεύει το πουλί-ποίημα. Έτσι και ο ποιητής δεν είναι παρά «ένας φτωχός εκπαιδευτής πουλιών», όπως γράφει ο Παππάς,  αλλά πουλιών- ποιημάτων πολύ καλών, που πετούν και φωτίζουν θάλασσα και ουρανό. Είναι ένα δυνατό ποίημα δέκα συμπυκνωμένων και δραστικών στίχων. Συγκλονιστικό είναι και το ερώτημα που τίθεται στο επόμενο ποίημα με τις κόρες της Αμφίπολης: «Τι δουλειά έχουμε εμείς στον κόσμο σας;», που μετά από τη σιωπή του διάκενου, έρχεται ένα καταγγελτικό «γιατί» από το παρελθόν και την άφθογγη φωνή των αγαλμάτων που ταυτίζονται με τη φωνή και τη γραφή του ποιητή, π.χ. «Γιατί ενοχλείτε τον ύπνο των αγαλμάτων;». Σε άλλο ποίημα ο «Γενέθλιος τόπος» μετριέται με Ψυχοσάββατα, καθώς όταν φεύγουν οι οικείοι μας γίνονται μνήμη και επισκέψεις επιτόπιες τα Ψυχοσάββατα. Ο νόστος της πατρικής γης του ξενιτεμένου, που συνομιλεί με το δημοτικό τραγούδι,  ο ταχυδρόμος που δεν πάει στον παράδεισο το πολυπόθητο γράμμα του ξενιτεμένου πατέρα στον γιο του, όλα συγκροτούν ψηφίδες ζωής βαθύτατα ανθρώπινες σε άλλο ποίημα. Στους αγαπημένους νεκρούς εντάσσεται και ο Ελπήνωρ, που τον ξέχασε άταφο ο Οδυσσέας μέσα στην πολυπραγμοσύνη του και ζητάει  τα καθιερωμένα στους νεκρούς για να ησυχάσει, με την επιθυμία το κουπί να μπει στον τάφο του, όπου βιβλιακές μνήμες από το παρελθόν και ήθη και έθιμα του παρόντος ταυτίζονται και διαχέουν το αξιακό δυναμικό τους στη σύγχρονη εποχή.

  Ακολουθούν δύο ποιήματα μνήμης στους γλύπτες Γεράσιμο Σκλάβο και Δημήτρη Αρμακόλλα, που έχασαν τη ζωή τους σε ώρα εργασίας, κάτι που καταδεικνύει την ταύτιση με το έργο τους, το οποίο από ζωή, από πάθος και αφοσίωση έγινε θάνατος. Αυτά τα καλλιτεχνικά- εργατικά ατυχήματα, που γίνονται ελάχιστα γνωστά, αναδεικνύει με πολλή ευαισθησία ο ποιητής.

   Ακολουθεί το ποίημα «Η μελαγχολία του Ηράκλειτου», αφιερωμένο στον ποιητή Ηλία Γκρή, όπου παρουσιάζεται ο φιλόσοφος και στοχαστής της αρχαιότητας ως άνθρωπος και πολίτης, που είχε κακό τέλος, μακριά από τους ανθρώπους, αλλά προβάλλεται η έντιμη πολιτική του στάση, καθώς αρνήθηκε την προστασία του Δαρείου, στην οποία πολλοί πολιτικοί κατέφυγαν. Ακολουθεί το ποίημα με τον σημαίνοντα τίτλο ότι διάλογος με τον θάνατο είναι ανύπαρκτος, αφιερωμένο στον ποιητή Αντ. Φωστιέρη, αφού στο τέλος ο θάνατος πάντα νικάει. Ο ποιητής τον περιφρονεί μέσα από τη ρητορική του ερώτηση και τη θέση- στοχασμό, π.χ. «Όμως, εμένα τι με νοιάζει ο θάνατος;/ Όταν θα ’ρθεί δεν θα ’μαι εκεί να τον υποδεχτώ» (σελ. 42). Το ποίημα που έδωσε τον τίτλο στη συλλογή βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο της, όπου το μέλλον παρομοιάζεται με παιδί ατίθασο, ενώ η ζωή τρέχει στη δύση της τόσο γρήγορα. Και συνάγεται το στοχαστικό επιμύθιο στον μετεωρισμένο στίχο ότι «Μόνο μια λάμψη ο άνθρωπος. Κι αν είδες, είδες», με επιστροφή από το τίποτα πριν τη γέννηση στο τίποτα μετά τον θάνατο. Μια αστραπή, λοιπόν η ζωή, ένας κύκλος από την ανυπαρξία στην ανυπαρξία, αυτό το ποίημα λέει τα σύκα σύκα, όπως θα έλεγε και ο ποιητής. 

  Σε μια άλλη άτυπη ενότητα ο ποιητής τιμάει με τα ποιήματά του την αγέρωχη στάση ανθρώπων της επιστήμης και των γραμμάτων, όπως ήταν ο Τζορντάνο Μπρούνο, που αρνήθηκε στους Ιεροεξεταστές την ικανοποίηση της μετάνοιάς του, στάση αγέρωχη για εκείνη την εποχή, που ο μεγάλος Ιεροεξεταστής τον εκδικήθηκε καθιερώνοντας το κάψιμο των βιβλίων του συγγραφέα, τακτική που πολλοί εζήλωσαν και στο πρόσφατο παρελθόν μας. Ακολουθεί το «Κι όμως γυρίζει…» του Γαλιλαίου, που τιμωρήθηκε το 1633, καθώς οι άνθρωποι που προπορεύονται της εποχής τους αναγνωρίζονται στο μέλλον. Έτσι, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος ο Β΄ ζήτησε συγγνώμη το 1992 για την πράξη αυτή της καθολικής εκκλησίας αιώνες μετά. Αγέρωχη ήταν και η στάση των Αν. Πολυζωίδη και Γ. Τερτσέτη, οι οποίοι αρνήθηκαν την καταδίκη των αγωνιστών σε θάνατο, του Θ. Κολοκοτρώνη και του Δ. Πλαπούτα, με εστίαση στη μεγάλη καρδιά του Κολοκοτρώνη, που συγχώρησε τον τότε υπουργό Δικαιοσύνης Κ. Σχινά, δίνοντας παράδειγμα ανωτερότητας και έχοντας κατά νου πάντα το καλό της πατρίδας. Ανάλογη τύχη είχε και ο αγωνιστής Νικηταράς ο Τουρκοφάγος, που πέθανε ζητιάνος, ένας στρατηγός ελευθερωτής της πατρίδας του, που, όμως, δεν καταδέχτηκε ούτε σε αυτήν την κατάσταση να κατηγορήσει την πατρίδα του στον ξένο τον Μεγάλων Δυνάμεων, τέτοιες λιονταρίσιες ψυχές ήταν εκείνοι οι αγωνιστές, τους οποίους τιμάει με την ποίησή του ο Γ. Παππάς και απονέμει δικαιοσύνη, ποιητικά, έστω και αργά, που καταδεικνύει όλο το εύρος του ανθρωποκεντρισμού στην ποίησή του. Συγκλονιστικό είναι και το ποίημα με έναν άλλο μεγάλο τον Αουγκούστ Λαντμέσερ, ο οποίος αρνήθηκε να χαιρετήσει ναζιστικά τον Φύρερ, έμεινε ακίνητος, αλλά έχασε τη γυναίκα και τις δύο κόρες του. Παραδείγματα δύναμης και αντίστασης παρουσιάζει ο ποιητής, όπως είναι το επόμενο, αφιερωμένο στον βίο του μεγάλου ποιητή της Ιταλικής Αναγέννησης, τον Δάντη, που καθιέρωσε την ομιλούμενη ιταλική γλώσσα στο σημαντικό έργο του: Θεία Κωμωδία, έργο κλασικό. Ο Δάντης, ο αγαπημένος του Καζαντζάκη, ταπεινώθηκε στη ζωή, διώχτηκε από τη Φλωρεντία που υπεραγαπούσε, αλλά μετά θάνατο τον θυμήθηκαν, διότι ήταν ένδοξος: «μα νεκρό και ένδοξο τον ήθελε στην αγκαλιά της», όπως λέει ο Γ. Παππάς. Από το Πάνθεο των μεγάλων δεν απουσιάζει και ο Σολωμός, που η συνάντησή του με τον Σπ. Τρικούπη υπήρξε μοιραία, καθώς στο εξής θα γράφει την ποίησή του στα ελληνικά, στην ομιλουμένη,  και έτσι έγινε ο Δάντης της Ελλάδας. Ποιητικό μνημόσυνο γίνεται και στον Α. Κάλβο, από τον οποίο δεν έχουμε φωτογραφία, παρά μόνον περιγραφή του πορτρέτου του από το διαβατήριο που δημοσίευσε το Βρετανικό προξενείο το 1826, τα οποία παραθέτει ο ποιητής. Αφιέρωμα έχει και «Το αγόρι με το μαγνάδι», ο Αγγ. Σικελιανός, που το μαγνάδι/ προσωπίδα το έκαμε φυλακτό. Τον παρουσιάζει ο ποιητής ως «εραστή της μάνας γης/ και νυμφίο του πατέρα ουρανού./ Ένας μανιασμένος Απόλλωνας» (σελ. 58), ένας ξεχωριστός ένθεος ποιητής ήταν ο Σικελιανός. Αυτό αποκαλύπτεται και στο επόμενο αφηγηματικό ποίημα του Γ. Παππά, που αναπαριστά με δική του έμπνευση τη συνάντηση Ελύτη και Σικελιανού. Επίσης, με αφορμή τη ρήση του Ηράκλειτου για τον χρόνο, που αποτελεί εδώ προμετωπίδα, αναπτύσσεται η άποψη του ποιητή για τον αειθαλή χρόνο από τον οποίο ως θνητοί ζούμε μόνον στιγμές, π.χ. «Και είμαστε σάρκα ο χρόνος./ Και το ποτάμι που δεν γυρίζει πίσω», διότι ο ανθρώπινος χρόνος είναι σαν το νερό που φεύγει μέσα από τα δάχτυλα.

  Αξίζει να προστεθεί ότι η ποιητή συλλογή έχει και κάποια γραφιστικά που συνομιλούν, προεκτείνουν ή φωτίζουν τον ποιητικό λόγο. Θα έλεγα, επίσης, ότι η ενότητα με τίτλο «Θα μνημονεύσω» λειτουργεί ως επίλογος, όπου ο ποιητής παραθέτει είκοσι ολιγόστιχα ποιήματα, εμπνευσμένα από ό,τι τον σημάδεψε στη ζωή, ως ψηφίδες ζωής, που γίνονται εικόνες-μνήμες.

  Γενικά, πρόκειται για ποιήματα πολυεπίπεδα, με εξαίρετη ποιητική τέχνη συγκροτημένα. Αξίζει τα συγχαρητήρια και αυτή η εργασία του φίλου ποιητή, που κοσμεί με τα ποιήματά του τα ελληνικά γράμματα.

Η Χριστίνα Αργυροπούλου είναι φιλόλογος, επίτιμη σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Γιάννης Χρυσανθόπουλος, Η μολυσμένη σιωπή στην πόλη. Κώστας Καναβούρης, Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων

 

Η μολυσμένη σιωπή στην πόλη

Γράφει ο Γιάννης Χρυσανθόπουλος //

 

 https://www.fractalart.gr/i-molysmeni-siopi-stin-poli/

 

 

Κώστας Καναβούρης «Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων», εκδ. Πόλις

Κάθε ποιητής έχει διαλέξει το δικό του σύμπαν για να εκφρασθεί. Έχει επιλέξει και τις λέξεις που θα χρησιμοποιήσει. Η θεματολογία και οι λέξεις είναι από τα χαρακτηριστικά που τον ξεχωρίζουν από άλλους ομότεχνους.

Ο Κώστας Καναβούρης είναι ένας από την χαμένη γενιά της μεταπολίτευσης, αφού είδε τις απανωτές διαψεύσεις του οράματος που χτίστηκε μετά την πτώση της χούντας. Οι διαψεύσεις έχουν αφήσει πίσω τους μια εικόνα πλήρους κατάρρευσης και εκφυλισμού θεσμών και αξιών. Η συλλογή ποιημάτων που μας παρουσίασε στην τελευταία δουλειά του σε όλους τους τίτλους φέρουν πρώτη λέξη, τη λέξη πρόβλημα.

Αν δίναμε γενικές επισημάνσεις για την ποιητική συλλογή του Κώστα Καναβούρη Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων θα καταφεύγαμε στις παρακάτω διαπιστώσεις:

1.Τα ποιήματα ή μικρή ανθολογία προβλημάτων της ποιητικής συλλογής του, αποτελούν μια τομογραφία της τέχνης της ποίησης, της κοινωνίας, της πολιτικής, του πολιτισμού, της υπαρξιακής αγωνίας του ανθρώπου και γενικά της σημερινής και της μελλοντικής ανθρώπινης κατάστασης. Αυτό σημαίνει τη σε βάθος ανίχνευση της αθέατης όσμωσης που διαχέεται πάνω από τα κεφάλια μας, αλλά με γυμνό μάτι δεν μπορεί να ειδωθεί. Άλλωστε αυτός είναι ο προορισμός της τέχνης να φέρνει στο φως της μη ορατές πλευρές της ζωής, που βιώνουμε σε όλες τις διαστάσεις της.

2. Κάθε ποίημα αφορμάται από διάφορες ανθρώπινες καταστάσεις ή ακόμη από κάποια ιδέα, εικόνα ή σκέψη, και ξεδιπλώνεται με εύληπτο τρόπο το θέμα που πραγματεύεται, άλλοτε με λυρικό τρόπο και συναίσθημα και άλλοτε με σκληρό τρόπο, ώστε να μας προσγειώνει στην πικρή αλήθεια της μνήμης για τη ζωή.

«Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ» ήταν η εναρκτήρια πυροδότηση και η αφορμή, γιατί στην ταινία του Αντονιόνι, αποτυπώνεται εξέγερση στο κέντρο του Καπιταλισμού: της ΗΠΑ. Η ταινία είναι εμπνευσμένη από τις εξεγέρσεις της νεολαίας του Μάη του ’68 και όσες ακολούθησαν. Στην πρώτη προβολή της δεν είχε τύχη, αργότερα άρχισε να ξαναβλέπεται και να προσέχετε με μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Η ταινία δίνει καθαρά μια έκρηξη – εξέγερση – η οποία είναι με σύνθεση εικόνων που φανερώνουν την πολυδιάστατη και περίπλοκη Λερναία Ύδρα του κέντρου του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.

3. Σε κάθε ποίημα στους δυο ή τρεις τελευταίους στίχους, ανοίγει το θέμα που πραγματεύεται, ώστε ο αναγνώστης να μην μείνει μόνο στην ανάπτυξη, που του δίνει ο ποιητής, αλλά αφήνονται πολλές διαφυγές για σκέψεις και περαιτέρω αναγνώσεις. Θα τολμήσω να τους ονομάσω ακροτελεύτιοι στίχοι που κλείνουν το ποίημα. Είναι σαν μελαγχολικοί χρησμοί.

Αντιγράφω μερικούς στίχους από το ποίημα "Το πρόβλημα της αισθητικής"στη σελίδα  13:

Στο μεταξύ, επιβάτες

ανεβαίνουν και κατεβαίνουν από το ποίημα,

είναι πολύ κουρασμένοι,

γιατί γνωρίζουν πως ο προορισμός

παραμένει διαρκώς μακρινός.

Το τρόλεϊ ξεκινάει για την επόμενη στάση,

μετατρέποντας έτσι το χρόνο

σε καθαρό πρόβλημα αισθητικής,

Ο χρόνος εδώ φορτώνεται προβλήματα και τα μετατρέπει σε αντικείμενα της πόλης. Εδώ για το πρόβλημα της αισθητικής, ουσιαστικής σημασίας για την ανθρώπινη υπόσταση, παίρνει τη μορφή του τρόλεϊ. Έχουμε να κάνουμε με μια απέραντη μελαγχολία, η οποία κατακλύζεται με τον εκφυλισμό της αισθητικής πρώτιστα στην ίδια τη ζωή.

4. Ιδιαίτερη αξία έχουν τα ποιήματα αυτά καθ’ εαυτά, και αφορούν: την ποίηση, το ποίημα και τον ποιητή, δηλαδή, την τέχνη, το δημιούργημα και τον δημιουργό. Αν και στα περισσότερα ποιήματα ενυπάρχουν δίχως να κατονομάζεται η ποίηση, το ποίημα και ο ποιητής.

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ποιητής είναι απλή, δίχως λεκτικούς εντυπωσιασμούς, με λέξεις σπάνιες και εξεζητημένες. Έχει κατορθώσει με τις απλές καθημερινές λέξεις να εκφραστεί ποιητικά και να αποδώσει σε άριστο βαθμό το θέμα που πραγματεύεται. Η λιτότητα στη χρήση λέξεων στο ποίημα είναι αρετή. Κυριαρχεί συνήθως το εμείς, της χαμένης συλλογικότητας στο κόσμο μας.

Αφηγείται τα ποιήματα σε όλα τα πρόσωπα ενικού και πληθυντικού αριθμού. Στο ίδιο ποίημα έχουμε χρήση και δύο προσώπων.

Ζούμε σε μια μολυσμένη εποχή, καθώς η σιωπή κυριεύει τα πάντα. Και ο ποιητής μας λέγει : μιας μολυσμένης σιωπής που ξεχύνεται αδιάκοπα (σελ.35). Γι’ αυτό Το πρόβλημα αρχίζει στη σιωπή/και στη σιωπή το πρόβλημα τελειώνει.(σελ.32).

Τίθεται το ερώτημα στο ποίημα στη σελ.32: Πόσο ηθικό είναι να σιωπάς;/Πόσο ηθικό είναι να πεθαίνεις στη σιωπή;

Έτσι μετά τη σιωπή ξεπετάγεται δέσμη προβλημάτων, έχουμε μια αέναη ανακύκλωση της σιωπής και της μολυσμένης ζωής. Κι όπως λέγει ο ποιητής στη σελ. 50 « ο πόνος ανακυκλώνεται, δεν μεταγγίζεται,»

Η μνήμη κατακερματίζεται συνεχώς και τα κενά της παραμένουν χάσματα κοινωνικής ασυνέχειας, όπως παρουσιάζεται στο ποίημα «Το πρόβλημα της μνήμης». Ο χρόνος μετρούμενος με αριθμούς ως το δέκα, κατά το δεκαδικό σύστημα της μηχανής που αντικατέστησε τον ανθρώπινο νου, κάτι σαν την μέτρηση στο παιχνίδι του κρυφτού. Εδώ έχουμε την πλήρη κάλυψη των πάντων με τον υπολογιστή, με ότι αυτό σημαίνει, όπως ήδη φαίνεται.

Οι λέξεις πείνα και πεινώ είναι κομβικές, έχουν λάβει θέση σε πολλά ποιήματα του Κώστα Καναβούρη. Παράδειγμα: «πέθαναν από πείνα όλες οι απελπισίες» (σελ.64). Στο ποίημα : «Το πρόβλημα του φόβου» μας λέει γιατί: η πείνα είναι ο φόβος. Ο Αναγνωστάκης στο ποίημα: «Η αγάπη είναι ο φόβος» μας είπε: η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει με τους άλλους-Συλλογή Εποχές 3 . Στον Καναβούρη είναι πιο σκληρή η ψυχική κατάσταση του φόβου.

 

 

Κώστας Καναβούρης

 

Αν σκεφτούμε ότι η πείνα είναι πρωταρχική ανάγκη κάλυψης του ανθρώπου για να συνεχίσει η ζωή, αν τούτο το αναγάγουμε στα χρόνια μας, αυτή την ανθρώπινη κατάσταση, δύο εκδοχές έχουν ως ανάγνωση σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης μοίρας. Η μία είναι ότι στη μεγάλη προσφορά αγαθών κάθε είδους για να καλυφτούν ανάγκες επιβίωσης και δημιουργημάτων των γραμμάτων και της τέχνης, αυτό συνιστά πληθωρισμό, που σημαίνει κατάπτωση. Η άλλη είναι ότι το παγκόσμιο σύστημα δημιουργεί ανάγκες για να μεγιστοποιεί το κέρδος μέσω του marketing, το οποίο έχει αναχθεί σε μέγιστο επιστημονικό επίτευγμα, γιατί αυτό βολεύει το παγκόσμιο σύστημα, να μεγιστοποιεί αέναα το κέρδος.

Ζούμε, λοιπόν, το κυνήγι του τίποτα δίχως δισταγμό και φρένο, δίχως να λογαριάζεται ούτε το ποτάμι, αίμα που χύνεται κάθε λεπτό στον κόσμο. Ο εκφυλισμός από την υπερκατανάλωση σε κάθε επίπεδο της ζωής διαχέεται και μολύνει και δεν λύνει προβλήματα, αλλά δημιουργεί στη λύση του κάθε προβλήματος μελλοντική δέσμη προβλημάτων.

Ο Καναβούρης έχει μια εκλεκτική συγγένεια με τον Αναγνωστάκη . Επειδή ήταν ο πρώτος που είδε τη μελαγχολία της εποχής μας, μιας εποχής που στέρεψε από όνειρα και όραμα. Ο κόσμος, τελικά, σχετίζεται άμεσα με την πόλη.

« Ό,τι προλάβεις να δεις στο φως μιας αστραπής:» (σελ 45), μας επισημαίνει ο ποιητής, και τούτο το βλέπεις στιγμιαία. Περιμένεις την επόμενη αστραπή για να δεις την πόλη, αλλά όταν έρθει, θα δεις πιο καθαρά την παρακμή. Γιατί η πόλη καταναλώνει και παράγει σκουπίδια, αίμα και θάνατο.

Τα πρόσωπα της τέχνης και της φιλοσοφίας που έχουν λάβει θέση στα ποιήματα του Κώστα Καναβούρη: Ο Ελύτης με το κορίτσι που περνάει με το ποδήλατο, και γερνάει. Ο Σπινόζα που αιώνες τώρα πεθαίνει. Ο Φελίνι με την ώρα οχτώ και μισή ή εννιά και μισή του Χάϊνριχ Μπελ ώρα για μπιλιάρδο. Ο Στέφαν Τσβάιχ με την ανεπανάληπτη Σκακιστική Νουβέλα, που τη γράφει και μετά αυτοκτονεί. Το κάψιμο του Ιούδα. Η αγωνία του Αλεξανδρινού Καβάφη. Η Φρίντα Κάλο, ο δολοφόνος του Τρότσκι Ραμόν Μερκαντέρ και ο ζωγράφος Ντιέγκο Ριβέρα. Ο ποιητής Τράκλ. Οι Τζιμ Μόρισον, Τζίμι Χέντριξ και Κερτ Κομπέιν .

Και τέλος ο Βάλτερ Μπένγιαμιν που παρά το πρόωρο τέλος του είδε μέσα από τα δοκίμιά του καθαρά να καταφθάνει ένας κόσμος κατακερματισμένος.

Τελικά η μόλυνση έχει εισχωρήσει πολύ βαθιά στον καπιταλιστικό κόσμο, οι τομές που κάνουν τα ποιήματα του Κώστα Καναβούρη φωτίζουν το βάθος της.

 

 

Πάτρα 20 Δεκέμβρη 2025

Γιάννης Χρυσανθόπουλος

 

 

Το κείμενο διαβάστηκε στην 1η Συνάντηση Λογοτεχνών που διοργάνωσε το ηλεκτρονικό περιοδικό Διαπολιτισμός σε συνεργασία με τις εκδόσεις Διαπολιτισμός στο Μηχανουργείο Πολυχώρο πολιτισμού – θεάτρου τέχνης, στις 19-20 Δεκεμβρίου 2025.