Γιώργης Ε. Μανουσάκης
Γραφή εκτός κήπου, του Δημήτρη Περοδασκαλάκη,
εκδόσεις Κουκκίδα,Αθήνα 2022
Αυτή είναι η έκτη ποιητική συλλογή του Δημήτρη Περοδασκαλάκη. Έχουν προηγηθεί το Μες στο λευκό και μες στο μαύρο το 2005, το Με τον Ξένο το 2008, το Επί γαν μέλαιναν το 2012, το Παιγνίδι ανοιχτό το 2015 και το Η Σφίγγα έστειλε email το 2018 όλα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Το εξώφυλλο της συλλογής κοσμεί το Μολύβια από κορμούς δέντρων της Φινλανδής Jonna Pohjalainen (έργο με άμεση αναφορά στους δύο κύριους νοηματοδοτικούς άξονες της συλλογής),η φροντίδα της έκδοσης ανήκει στον Κώστα Θ. Ριζάκη και η επιμέλεια του εξώφυλλου στην Εύη Κώτσου.
Οι βασικοί άξονες του πονήματος εντοπίζονται στο τετράεδρο: Γραφή – Κήπος – Άνθρωπος – Θεός. Όπως το τετράεδρο εμπεριέχει τέσσερις έδρες σε μορφή τριγωνικής πυραμίδος, έτσι και εδώ η υψηλότερη κορυφή του καταλαμβάνεται από το κυρίαρχο θέμα, που δεν είναι άλλο από την περιπέτεια/δύναμη της γραφής. Αυτός ο άξονας συνιστά ουσιώδες δομικό στοιχείο της συλλογής.
Δεύτερο βασικό στοιχείο: Η έννοια του θείου διατρέχει την ποιητική συλλογή, ένα βαθύ ιδιάζον θρησκευτικό συναίσθημα, ένας διάλογος (σχεδόν συνομιλία λ.χ. Θεία Πλάνη, σελ. 20) με το θείο ως μοχλός κατανόησης του ανθρώπου, του κόσμου και του πολιτισμού. Το θρησκευτικό βίωμα όμως χρησιμοποιείται εδώ από τον ποιητή για να στοχαστεί, να μιλήσει για τη γραφή. Έτσι συγκροτεί (με συνειδητές ενέργειες) ένα σχεδόν μεθοδολογικό υπόβαθρο, ώστε να αναλύσει τον κόσμο και να κατανοήσει την εξέλιξή του. Ο γράφων, εκπεπτωκώς του Παραδείσου (Κήπου), παρατηρεί την εξέλιξη του ανθρώπου και φυσικά τις τρέχουσες εξελίξεις στον κόσμο μας. Δεν προξενεί απορία το γεγονός ότι αρκετά από τα ποιήματα συστοιχούν με τον άξονα βιβλικής αφήγησης.
Σε όλο το έργο ανιχνεύεται ένταση γραφής και συγκινησιακό βάθος λόγου. Η γραφή αντιμετωπίζεται ως στοιχείο σύνδεσης γήινου-θεϊκού κόσμου. Ο Περοδασκαλάκης μελετά το ανθρώπινο ήθος μέσα από το ανθρώπινο πάθος (μην απολησμονούμε τη μελέτη του Σοφοκλής: Τραγικό θέαμα και ανθρώπινο πάθος το 2012 στις εκδόσεις Gutenberg).
Στη γλώσσα τώρα ενυπάρχουν στοιχεία ντοπιολαλιάς που σαφέστατα συνθέτουν στοιχεία ειρωνείας. Ο στίχος είναι ελεύθερος, ολιγοσύλλαβος, τεχνοτροπικά νεωτερικός. Εγκιβωτίζει ένα δυναμικό εσωτερικό ρυθμό, που αποδίδει τους εσώτερους κραδασμούς της ποιητικής αντίληψης. Η γραφή του είναι διαυγής και καλοδουλεμένη.Ιχνηλατήθηκε κάποια ηθελημένη απουσία στίξης, τα νοήματα σχεδόν αποδίδονται με μια ανάσα.
Στο περιεχόμενο πολλάκις ανιχνεύουμε πολυεπίπεδο νόημα (λ.χ. η χρήση του ρήματος λάλησε στο ποίημα Κατά τας Γραφάς, όπου αποκρυσταλλώνονται τρία διαφορετικά νοηματικά επίπεδα σε συνύπαρξη: αναγγελία, καθοδήγηση, δημιουργικότητα). Εδώ συνεισφέρει βεβαίως και η ντοπιολαλιά. Ο ποιητής σε όλο το έργο πραγματοποιεί μια διαδικασία κατάδυσης: από το αναφερόμενο στοιχείο επιφανείας βυθίζεται στο ουσιώδες. Σε κάποια σημεία στέκεται στο διλημματικό μεταίχμιο οντολογίας και μεταφυσικής.
Όλη τη συλλογή διατρέχει η άρρηκτη σχέση του Ποιητού των πάντων με τη Γραφή και μια τάση αυτογνωσίας (και ανθρωπογνωσίας).Το δεύτερο αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του γράφοντος και συναντάται σε όλο το άνυσμα της ποιητικής του πορείας. Αρέσκεται στη μελέτη της ύπαρξης (και των ατελειών της),ειδικά μετά την έκπτωση από την αρχική πληρότητα, την έξωση από τον Παράδεισο, την εκδίωξη από τον Κήπο.Η γραφή σχεδόν ανάγεται σε κατάσταση θεϊκή σε σημείο να ανθρωποποιεί τον θεό. Η λυτρωτική επίδραση της Τέχνης επιδιώκεται ως στόχος. Συμπερασματικά επισφαλής λοιπόν η γραφή, ωστόσο για τον ποιητή δεν υπάρχει άλλος δρόμος από αυτή τη διακινδύνευση. Η εικονοπλασία του σχεδόν σολωμική(π.χ. Δίψα, σελ.24).
Μια ενδεικτική ματιά ακροθιγώς και συνοπτικότατα:
Κατά τας Γραφάς, σελ. 9: η Γραφή δοκιμάζει τον ποιητή των πάντων, θανάτους και αναστάσεις(να σου ορίζει…, όλα τα έχει κανονίσει…).
Η λέξη που δεν έχει Κλητική για τον Θεό, σελ. 10: πόνος και παράπονο μάνας. Η Παναγία έγινε το εργαλείο τη θείας βούλησης, θυσίασε τα πάντα. Συγκινητική αποστροφή: ο γράφων τείνει παρηγορητικά να εξισορροπήσει εκ μέρους του ανθρώπινου στοιχείου την έλλειψη αυτή της Κλητικής/ανταπόδοσης ανάγοντάς την σε σύμβολο μητέρας όλων. Δρα υποστηρικτικά στο θείο πάθος.
Ένοχο χρώμα, σελ. 11: βαθύτατα συγκινητικό.
Έτσι και η δύση κάθε βράδυ κοκκινίζει
αθροίζονται ως φαίνεται οι ματιές
όσων προδώσαμε τη μέρα.
Διακρίνεται ένα πλέγμα ενοχής που επιβεβαιώνει την κλασική ρήση των προγόνων μας:«Αι χρείαι του τι πρακτέον αναιρούσι τους λογισμούς». Αντιστοίχιση: εμείς ως Ιούδες απέναντι στην ουσία της ζωής – η καθημερινή τύρβη και η εξουσία της πάνω μας.
Γραφή εκτός κήπου, σελ. 12: φερώνυμο της συλλογής. Ο κήπος συμβολίζει την πληρότητα. Έξωση και περιπέτειές της; Το μυαλό πάει στον Milton και στοParadise Lost. Ο Κύριος δεν έγραψε, όπως ο Σωκράτης. Σε προσωπικό επίπεδο: (Για αυτό και γράφω… να δώσει). Καθιέρωση/καθαγίαση περιπέτειας γραφής, συγκινησιακό βάθος λόγου.
Μίμου μάρτυρος, σελ. 13: καβαφικές συντεταγμένες και αύρα. Μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη. Θέατρο-ζωή: η λειτουργία του εξύψωσε το ποιητικό υποκείμενο. Η ανάπτυξη αφήνει μια αίσθηση πρωτοχριστιανικού στοιχείου.
Αναμονή, σελ. 14: εντελώς βιωματικό. Ο περίκλειστος στην πανδημία συγγραφέας βρίσκει καταφυγή στη γραφή. Αντίστιξη: περιορισμός – βλέμμα και πνεύμα που φεύγει. Το χρονοδιάγραμμα λειτουργίας μάς εμπεριέχει, μάς ορίζει.
Αποκάλυψη, σελ. 15: υλιστική θεώρηση ζωής ≠ στέρηση. Και οι έσχατοι έσονται πρώτοι;
Η γιαγιά – Ελπίδα, σελ.17: σίγουρα δεν είναι τυχαίο το όνομα, αποτελεί σύμβολο. Βαθύτατα συγκινητικό. Απηχεί βιωματικά στοιχεία. Συνιστά ένα θυμίαμα από πλευράς ανθρώπων προς τον ουρανό. Έμφαση στην απλότητα, μου φέρνει στον νου τη ρήση του William Blake: «Το μονοπάτι της απλότητας οδηγεί στο παλάτι της σοφίας». Η ερμηνεία του ποιητή για το βάθος και την ουσία των πραγμάτων. Εικόνα ζωής χωριού, που παραπέμπει στο μιλτώνειο Paradise Lost.
Κρυφτό, σελ. 18: Ακόμη πιο συγκινητικό και βιωματικό, δίνει την αθωότητα των παιδικών χρόνων. Σκιαγράφηση της απώλειας (…με αγγέλους στην ανάσα της). Αγίασε; Ίσως να έζησε άγια σε όλη της τη ζωή. Εικόνες γιαγιάς – μάνας καθαγιασμένες. Ο γράφων συνεχίζει τη δράση της γιαγιάς. (….κι ένα νερό ποτήρι); Σίγουρα ηθελημένο σχήμα χιαστί. Ταιριάζει σε ρυθμό 15σύλλαβο, που θυμίζει και περιγράφει το περιρρέον πλαίσιο. Απαντοχή. Άδικα περιμένει; Δεν έχει σημασία. Η απάντηση είναι στο Κρυφτό και πώς το προσεγγίζουμε εμείς.
Spleen, σελ.19: το ποιητικό υποκείμενο ως συμπάσχον με αόριστη επανάληψη κάθε Μεγάλη Πέμπτη. Θείο Πάθος και ενσυναίσθηση; Το Θείο Πάθος απολήγει στο ανθρώπινο πάθος. Η λυτρωτική διάσταση του πρώτου προοιωνίζεται το δεύτερο; Προς το παρόν: στον Σταυρό.
Με τον Πρόδρομο, σελ. 21: ύλη; Ζωϊκά ένστικτα; (… να ζωντανεύει η μελάνη πάνω σου); Αντίθεση: αγύριστο κεφάλι – πλανήτης που γύριζε. Προειδοποίηση: φίδι η γραφή, (… χάθηκε στα χαλάσματα), συνεπαγωγικά η γραφή κατακρημνίζει;
Στους κήπους, σελ. 23: βιωματικό. Παππούς και πατέρας. Φύση. Παράδεισος. Αγνή ζωή χωριού. Αέναη ροή πραγμάτων στο τέλος (ξεσκάλισμα: μολύβι – ράμφος).
Ανεύρυσμα εορτής, σελ.25: ευρηματικό το λογοπαίγνιο στον τίτλο. Το Μεγάλο Σάββατο φουσκώνει στην καρδιά μαςως ανεύρυσμα για την Ανάσταση και την απαντοχή της.
Το φίδι: Κήπος – φίδι συμβολισμός με απώλεια Παραδείσου και εικόνα φύσης. Το φίδι – άνθρωπος «χωνεύει» το θαύμα της Ανάστασης. Κύκλος: χώμα/Τάφος – Ανάσταση/Ουρανός – φίδι/χώμα. Η πορεία: Γη – Ουρανός – Γη.
Απόδειξη, σελ. 30: θεός και άνθρωπος. Λεπτό σχόλιο για το θείο πάθος. Ειρωνική διάσταση στον στίχο καβαφικής χροιάς.
Τρία ποιήματα για την Μαρία την Αιγυπτία, σελ. 33 - 35: καβαφικό άρωμα εδώ. Το Εκτός εικόνος μού θυμίζει τον Άγιο Μηνά από τον Καπετάν Μιχάλη. Το δίστιχο «Έμεινα απέξω καρφωμένος στις ερημιές του νου τις πιο μεγάλες» συνιστά κορυφαία αποτύπωση του τρίπτυχου: μέθεξη – απώλεια – σάστισμα. Η δεύτερη στροφή απηχεί βιωματικά στοιχεία.
Σε ένα περιστέρι κρεμασμένοι, σελ. 37: έντονη εικονοπλασία (… τρίζει ακόμα η νύχτα στα παντζούρια). Ενδιαφέρουσα καταληκτική αντίστιξη: (… κι όμως ακόμη τα πουλιά πετούνε) ≠ όχι όμως εμείς.
Έλεγχος, σελ. 41: πραγματικότητα πανδημίας. Ωραία μέθεξη πνευματικού – υλικού στοιχείου. Χρήση καβαφικής ειρωνείας στην αποτύπωση της πραγματικότητας.
Συγγραφείς, σελ. 42: Γραφή εντός – εκτός κήπου. Διαδικασία γραφής στη διαχρονία της. Στην τελευταία στροφή εμφιλοχωρεί το κεντρικό μήνυμα της συλλογής: «Μέσα και έξω από τον κήπο μας δένει και μας λύνει η γραφή». Το ουσιαστικό γραφήμετ’ επιφάσεως τελευταίο, ως κατακλείδα.
Καταληκτικά η ποίηση του Περοδασκαλάκη συνιστά ουσιωδώς ανθρωποκεντρική ποίηση, ταυτόχρονα αρδεύεται από το προσωπικό βίωμα, την πραγματικότητα (λ.χ. Από σεισμού, σελ. 40), τη γνώση (και των βιβλικών κειμένων), αποδίδει κατά αριστοτεχνικό τρόπο εκφραστική συνέπεια (και συνοχή) και ενέχει στοιχεία κοσμοθεωρίας στο περιεχόμενο, στη δομή, στη μεθοδολογία και στην έκφραση. Εντοπίζεται υψηλή βαθμίδα εταστικής συνείδησης και συλλήπτορος νου, περισκοπικής εποπτείας και μεταπλαστικής φαντασίας, παραστατικότητας λόγου και εικονοπλασίας έκφρασης. Σας φαίνεται λίγο;
