Γιάννης Χρυσανθόπουλος, Η μολυσμένη σιωπή στην πόλη. Κώστας Καναβούρης, Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων

 

Η μολυσμένη σιωπή στην πόλη

Γράφει ο Γιάννης Χρυσανθόπουλος //

 

 https://www.fractalart.gr/i-molysmeni-siopi-stin-poli/

 

 

Κώστας Καναβούρης «Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων», εκδ. Πόλις

Κάθε ποιητής έχει διαλέξει το δικό του σύμπαν για να εκφρασθεί. Έχει επιλέξει και τις λέξεις που θα χρησιμοποιήσει. Η θεματολογία και οι λέξεις είναι από τα χαρακτηριστικά που τον ξεχωρίζουν από άλλους ομότεχνους.

Ο Κώστας Καναβούρης είναι ένας από την χαμένη γενιά της μεταπολίτευσης, αφού είδε τις απανωτές διαψεύσεις του οράματος που χτίστηκε μετά την πτώση της χούντας. Οι διαψεύσεις έχουν αφήσει πίσω τους μια εικόνα πλήρους κατάρρευσης και εκφυλισμού θεσμών και αξιών. Η συλλογή ποιημάτων που μας παρουσίασε στην τελευταία δουλειά του σε όλους τους τίτλους φέρουν πρώτη λέξη, τη λέξη πρόβλημα.

Αν δίναμε γενικές επισημάνσεις για την ποιητική συλλογή του Κώστα Καναβούρη Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ – μικρή ανθολογία προβλημάτων θα καταφεύγαμε στις παρακάτω διαπιστώσεις:

1.Τα ποιήματα ή μικρή ανθολογία προβλημάτων της ποιητικής συλλογής του, αποτελούν μια τομογραφία της τέχνης της ποίησης, της κοινωνίας, της πολιτικής, του πολιτισμού, της υπαρξιακής αγωνίας του ανθρώπου και γενικά της σημερινής και της μελλοντικής ανθρώπινης κατάστασης. Αυτό σημαίνει τη σε βάθος ανίχνευση της αθέατης όσμωσης που διαχέεται πάνω από τα κεφάλια μας, αλλά με γυμνό μάτι δεν μπορεί να ειδωθεί. Άλλωστε αυτός είναι ο προορισμός της τέχνης να φέρνει στο φως της μη ορατές πλευρές της ζωής, που βιώνουμε σε όλες τις διαστάσεις της.

2. Κάθε ποίημα αφορμάται από διάφορες ανθρώπινες καταστάσεις ή ακόμη από κάποια ιδέα, εικόνα ή σκέψη, και ξεδιπλώνεται με εύληπτο τρόπο το θέμα που πραγματεύεται, άλλοτε με λυρικό τρόπο και συναίσθημα και άλλοτε με σκληρό τρόπο, ώστε να μας προσγειώνει στην πικρή αλήθεια της μνήμης για τη ζωή.

«Τα παιδιά του Ζαμπρίσκι Πόιντ» ήταν η εναρκτήρια πυροδότηση και η αφορμή, γιατί στην ταινία του Αντονιόνι, αποτυπώνεται εξέγερση στο κέντρο του Καπιταλισμού: της ΗΠΑ. Η ταινία είναι εμπνευσμένη από τις εξεγέρσεις της νεολαίας του Μάη του ’68 και όσες ακολούθησαν. Στην πρώτη προβολή της δεν είχε τύχη, αργότερα άρχισε να ξαναβλέπεται και να προσέχετε με μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Η ταινία δίνει καθαρά μια έκρηξη – εξέγερση – η οποία είναι με σύνθεση εικόνων που φανερώνουν την πολυδιάστατη και περίπλοκη Λερναία Ύδρα του κέντρου του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.

3. Σε κάθε ποίημα στους δυο ή τρεις τελευταίους στίχους, ανοίγει το θέμα που πραγματεύεται, ώστε ο αναγνώστης να μην μείνει μόνο στην ανάπτυξη, που του δίνει ο ποιητής, αλλά αφήνονται πολλές διαφυγές για σκέψεις και περαιτέρω αναγνώσεις. Θα τολμήσω να τους ονομάσω ακροτελεύτιοι στίχοι που κλείνουν το ποίημα. Είναι σαν μελαγχολικοί χρησμοί.

Αντιγράφω μερικούς στίχους από το ποίημα "Το πρόβλημα της αισθητικής"στη σελίδα  13:

Στο μεταξύ, επιβάτες

ανεβαίνουν και κατεβαίνουν από το ποίημα,

είναι πολύ κουρασμένοι,

γιατί γνωρίζουν πως ο προορισμός

παραμένει διαρκώς μακρινός.

Το τρόλεϊ ξεκινάει για την επόμενη στάση,

μετατρέποντας έτσι το χρόνο

σε καθαρό πρόβλημα αισθητικής,

Ο χρόνος εδώ φορτώνεται προβλήματα και τα μετατρέπει σε αντικείμενα της πόλης. Εδώ για το πρόβλημα της αισθητικής, ουσιαστικής σημασίας για την ανθρώπινη υπόσταση, παίρνει τη μορφή του τρόλεϊ. Έχουμε να κάνουμε με μια απέραντη μελαγχολία, η οποία κατακλύζεται με τον εκφυλισμό της αισθητικής πρώτιστα στην ίδια τη ζωή.

4. Ιδιαίτερη αξία έχουν τα ποιήματα αυτά καθ’ εαυτά, και αφορούν: την ποίηση, το ποίημα και τον ποιητή, δηλαδή, την τέχνη, το δημιούργημα και τον δημιουργό. Αν και στα περισσότερα ποιήματα ενυπάρχουν δίχως να κατονομάζεται η ποίηση, το ποίημα και ο ποιητής.

Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ποιητής είναι απλή, δίχως λεκτικούς εντυπωσιασμούς, με λέξεις σπάνιες και εξεζητημένες. Έχει κατορθώσει με τις απλές καθημερινές λέξεις να εκφραστεί ποιητικά και να αποδώσει σε άριστο βαθμό το θέμα που πραγματεύεται. Η λιτότητα στη χρήση λέξεων στο ποίημα είναι αρετή. Κυριαρχεί συνήθως το εμείς, της χαμένης συλλογικότητας στο κόσμο μας.

Αφηγείται τα ποιήματα σε όλα τα πρόσωπα ενικού και πληθυντικού αριθμού. Στο ίδιο ποίημα έχουμε χρήση και δύο προσώπων.

Ζούμε σε μια μολυσμένη εποχή, καθώς η σιωπή κυριεύει τα πάντα. Και ο ποιητής μας λέγει : μιας μολυσμένης σιωπής που ξεχύνεται αδιάκοπα (σελ.35). Γι’ αυτό Το πρόβλημα αρχίζει στη σιωπή/και στη σιωπή το πρόβλημα τελειώνει.(σελ.32).

Τίθεται το ερώτημα στο ποίημα στη σελ.32: Πόσο ηθικό είναι να σιωπάς;/Πόσο ηθικό είναι να πεθαίνεις στη σιωπή;

Έτσι μετά τη σιωπή ξεπετάγεται δέσμη προβλημάτων, έχουμε μια αέναη ανακύκλωση της σιωπής και της μολυσμένης ζωής. Κι όπως λέγει ο ποιητής στη σελ. 50 « ο πόνος ανακυκλώνεται, δεν μεταγγίζεται,»

Η μνήμη κατακερματίζεται συνεχώς και τα κενά της παραμένουν χάσματα κοινωνικής ασυνέχειας, όπως παρουσιάζεται στο ποίημα «Το πρόβλημα της μνήμης». Ο χρόνος μετρούμενος με αριθμούς ως το δέκα, κατά το δεκαδικό σύστημα της μηχανής που αντικατέστησε τον ανθρώπινο νου, κάτι σαν την μέτρηση στο παιχνίδι του κρυφτού. Εδώ έχουμε την πλήρη κάλυψη των πάντων με τον υπολογιστή, με ότι αυτό σημαίνει, όπως ήδη φαίνεται.

Οι λέξεις πείνα και πεινώ είναι κομβικές, έχουν λάβει θέση σε πολλά ποιήματα του Κώστα Καναβούρη. Παράδειγμα: «πέθαναν από πείνα όλες οι απελπισίες» (σελ.64). Στο ποίημα : «Το πρόβλημα του φόβου» μας λέει γιατί: η πείνα είναι ο φόβος. Ο Αναγνωστάκης στο ποίημα: «Η αγάπη είναι ο φόβος» μας είπε: η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει με τους άλλους-Συλλογή Εποχές 3 . Στον Καναβούρη είναι πιο σκληρή η ψυχική κατάσταση του φόβου.

 

 

Κώστας Καναβούρης

 

Αν σκεφτούμε ότι η πείνα είναι πρωταρχική ανάγκη κάλυψης του ανθρώπου για να συνεχίσει η ζωή, αν τούτο το αναγάγουμε στα χρόνια μας, αυτή την ανθρώπινη κατάσταση, δύο εκδοχές έχουν ως ανάγνωση σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης μοίρας. Η μία είναι ότι στη μεγάλη προσφορά αγαθών κάθε είδους για να καλυφτούν ανάγκες επιβίωσης και δημιουργημάτων των γραμμάτων και της τέχνης, αυτό συνιστά πληθωρισμό, που σημαίνει κατάπτωση. Η άλλη είναι ότι το παγκόσμιο σύστημα δημιουργεί ανάγκες για να μεγιστοποιεί το κέρδος μέσω του marketing, το οποίο έχει αναχθεί σε μέγιστο επιστημονικό επίτευγμα, γιατί αυτό βολεύει το παγκόσμιο σύστημα, να μεγιστοποιεί αέναα το κέρδος.

Ζούμε, λοιπόν, το κυνήγι του τίποτα δίχως δισταγμό και φρένο, δίχως να λογαριάζεται ούτε το ποτάμι, αίμα που χύνεται κάθε λεπτό στον κόσμο. Ο εκφυλισμός από την υπερκατανάλωση σε κάθε επίπεδο της ζωής διαχέεται και μολύνει και δεν λύνει προβλήματα, αλλά δημιουργεί στη λύση του κάθε προβλήματος μελλοντική δέσμη προβλημάτων.

Ο Καναβούρης έχει μια εκλεκτική συγγένεια με τον Αναγνωστάκη . Επειδή ήταν ο πρώτος που είδε τη μελαγχολία της εποχής μας, μιας εποχής που στέρεψε από όνειρα και όραμα. Ο κόσμος, τελικά, σχετίζεται άμεσα με την πόλη.

« Ό,τι προλάβεις να δεις στο φως μιας αστραπής:» (σελ 45), μας επισημαίνει ο ποιητής, και τούτο το βλέπεις στιγμιαία. Περιμένεις την επόμενη αστραπή για να δεις την πόλη, αλλά όταν έρθει, θα δεις πιο καθαρά την παρακμή. Γιατί η πόλη καταναλώνει και παράγει σκουπίδια, αίμα και θάνατο.

Τα πρόσωπα της τέχνης και της φιλοσοφίας που έχουν λάβει θέση στα ποιήματα του Κώστα Καναβούρη: Ο Ελύτης με το κορίτσι που περνάει με το ποδήλατο, και γερνάει. Ο Σπινόζα που αιώνες τώρα πεθαίνει. Ο Φελίνι με την ώρα οχτώ και μισή ή εννιά και μισή του Χάϊνριχ Μπελ ώρα για μπιλιάρδο. Ο Στέφαν Τσβάιχ με την ανεπανάληπτη Σκακιστική Νουβέλα, που τη γράφει και μετά αυτοκτονεί. Το κάψιμο του Ιούδα. Η αγωνία του Αλεξανδρινού Καβάφη. Η Φρίντα Κάλο, ο δολοφόνος του Τρότσκι Ραμόν Μερκαντέρ και ο ζωγράφος Ντιέγκο Ριβέρα. Ο ποιητής Τράκλ. Οι Τζιμ Μόρισον, Τζίμι Χέντριξ και Κερτ Κομπέιν .

Και τέλος ο Βάλτερ Μπένγιαμιν που παρά το πρόωρο τέλος του είδε μέσα από τα δοκίμιά του καθαρά να καταφθάνει ένας κόσμος κατακερματισμένος.

Τελικά η μόλυνση έχει εισχωρήσει πολύ βαθιά στον καπιταλιστικό κόσμο, οι τομές που κάνουν τα ποιήματα του Κώστα Καναβούρη φωτίζουν το βάθος της.

 

 

Πάτρα 20 Δεκέμβρη 2025

Γιάννης Χρυσανθόπουλος

 

 

Το κείμενο διαβάστηκε στην 1η Συνάντηση Λογοτεχνών που διοργάνωσε το ηλεκτρονικό περιοδικό Διαπολιτισμός σε συνεργασία με τις εκδόσεις Διαπολιτισμός στο Μηχανουργείο Πολυχώρο πολιτισμού – θεάτρου τέχνης, στις 19-20 Δεκεμβρίου 2025.