Ο "ΒΡΑΧΝΟΣ ΟΥΡΑΝΟΣ" "ΟΙ ΓΛΥΦΕΣ ΣΥΛΛΑΒΕΣ" ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙΑ ΤΟΥ ΒΡΑΒΕΥΜΕΥΝΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ ΚΑΙ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΤΟ ΕΚΠΑ ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΓΑΡΑΝΤΟΥΔΗ.

Απόσπασμα από τον πρόλογό μου στο βιβλίο Σαλβατόρε Κουαζίμοντο ΠΟΙΗΜΑΤΑ-ΚΕΙΜΕΝΑ που θα κυκλοφορήσει το Φθινόπωρο.

[...]

Με το έργο του Σαλβατόρε Κουαζίμοντο ήρθα σε επαφή πριν από πολλά χρόνια. Το πρώτο πράγμα που με έφερε κοντά του ήταν η ελληνική του καταγωγή από την πλευρά της γιαγιάς του Ρόζας Παπανδρέου με καταγωγή από την Πάτρα. Μάλιστα ο ίδιος χαρακτήριζε τον εαυτό του ως Σικελό- Έλληνα. Αφού λοιπόν έκανα έναν μεγάλο μεταφραστικό κύκλο, αποδίδοντας στη γλώσσα μας παλιότερους (Παβέζε, Ουνγκαρέτι,, Πέννα, Μοντάλε) αλλά και σύγχρονους ποιητές (Μίλο Ντε Άντζελις, Αντονέλλα Ανέντα) έφτασε πλέον η στιγμή να ασχοληθώ πιο εμπεριστατωμένα με το έργο του μεγάλου αυτού ποιητή. Καρπός αυτής της ενασχόλησης είναι το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας το οποίο πιστεύω πως είναι αντάξιο του μεγάλου νομπελίστα ποιητή.

Ο Κουαζίμοντο δεν είχε καλή μεταφραστική τύχη στα ελληνικά.

Μια αναλυτική παρουσίαση των μεταφράσεων στα ελληνικά γίνεται στο βιβλίο του Ευριπίδη Γαραντούδη Σαλβατόρε Κουαζίμοντο Κι αμέσως βραδιάζει, εκδόσεις Πατάκης, 1999.

Ο συγκεκριμένος μεταφραστής (χωρίς εισαγωγικά) έχει ασχοληθεί και άλλες φορές με το έργο ιταλών ποιητών π.χ με το βιβλίο του για τον Σάντρο Πέννα που κυκλοφόρησε το 2020 από τις εκδόσεις Gutenberg το οποίο κέρδισε μάλιστα και το κρατικό βραβείο λογοτεχνικής μετάφρασης για το έτος 2021.

Πάγια τακτική του συγκεκριμένου μεταφραστή είναι η απαξίωση όλων των άλλων μεταφράσεων και η ανάδειξη της δικής του ως της καλύτερης. Είναι γνωστή η αλαζονεία, η κακεντρέχεια που τον διακατέχει. Αυτό που κάνει με τους άλλους μεταφραστές στην εισαγωγή του βιβλίου του για τον Κουαζίμοντο το έκανε και στην εισαγωγή του για τον Σάντρο Πέννα, όπου κρίνει τη δική μου μετάφραση για τον Σάντρο Πέννα, η οποία κυκλοφόρησε το 2016 από τις εκδόσεις οδός Πανός. Στην εισαγωγή λοιπόν του βιβλίου του για τον Πέννα δεν αναφέρεται σε κανέναν άλλον μεταφραστή παρά μόνο σε μένα προβαίνοντας σε μια απαξιωτική κρίση, η οποία αποτελεί βάναυση προσβολή της συγγραφικής και μεταφραστικής μου προσωπικότητας. Γράφει λοιπόν ο μεγάλος μεταφραστικός Ιεροεξεταστής: «Τα σημασιολογικά λάθη ή οι αφαιρέσεις μεταφραστικά δύσκολων λέξεων ή φράσεων στην ευρύτερη ανθολογική παρουσίαση του Πέννα στην Ελλάδα, εκείνη του Γιάννη Παππά, είναι τόσα και τέτοια που φανερώνουν ότι το επίπεδο ιταλομάθειας του συγκεκριμένου “μεταφραστή” είναι τόσο χαμηλό που δεν θα έπρεπε να μεταφράζει ιδίως ποίηση.»

Σκέφτομαι ότι ευτυχώς που δεν ζούμε στην περίοδο του Στάλιν, γιατί ο συγκεκριμένος μεταφραστής όχι μόνο θα μας απαγόρευε να μεταφράσουμε ποίηση, αλλά ίσως θα μας έστελνε και σε κανένα μεταφραστικό Γκουλάγκ για να συνετιστούμε. Ας δούμε όμως μερικά δικά του μεταφραστικά μαργαριτάρια τα οποία προκαλούν τον γέλωτα αν όχι τον κλαυσίγελο. Θα παραθέσω λοιπόν κι εγώ κάποιες δικές του μεταφράσεις από το βιβλίο του για τον Κουαζίμοντο για να διαπιστώσει και ο ίδιος, αλλά και οι αναγνώστες, πως όταν μεταφράζεις 200-300 ποιήματα είναι λογικό να γίνουν και κάποια λάθη. Και μιλάω συγκεκριμένα για τα δικά μου μεταφραστικά λάθη τα οποία ο ίδιος απέδωσε στο χαμηλό επίπεδο ιταλομάθειας. Περίμενα τον μέγα Ιεροεξεταστή Γαραντούδη να αποφανθεί για το επίπεδο της ιταλομάθειάς μου, όταν έχω μεταφράσει πάνω από 4000 σελίδες παλιών και νέων Ιταλών ποιητών και πεζογράφων σε σημαντικούς και έγκυρους ελληνικούς εκδοτικούς οίκους. Δεν θα ισχυριστώ τα ίδια για τις δικές του μεταφράσεις του Κουαζίμοντο, οι οποίες σε γενικές γραμμές αποδίδουν, αν και με κάποια στεγνότητα, το ύφος του ποιητή. Θα προτιμούσα να είναι πιο ποιητικές αλλά αυτό δεν μπορεί φυσικά να γίνει αφού ο Γαραντούδης δεν είναι ποιητής.

Ένα πρώτο αρνητικό στοιχείο που εντοπίζω στην μετάφραση του Κουαζίμοντο (γι’ αυτό δεν ευθύνεται βεβαίως ο μεταφραστής) είναι ότι δεν παρατίθεται αντικρυστά το ιταλικό κείμενο. Θα ήταν προτιμότερο να υπάρχει και το πρωτότυπο κείμενο έτσι ώστε ο αναγνώστης, που γνωρίζει την γλώσσα, να μπορεί να κάνει τις ανάλογες συγκρίσεις και αξιολογήσεις.

Στο ποίημα «Καταποντισμένο Όμποε» ο Κουαζόμοντο κλείνει με τους στίχους :

Ali oscillano in fioco cielo

labili: il cuore trasmigra

Ed io son gerbido,

e i giorni una maceria

Ο Γαραντούδης μεταφράζει:

Φτερά λικνίζονται στο βραχνό ουρανό

σαθρά: η καρδιά μεταναστεύει

κι εγώ μένω άγονος,

κι οι μέρες σωρός από πέτρες.

Ας δεχτούμε ότι τα φτερά δεν αιωρούνται αλλά λικνίζονται. Αυτό όμως που είναι μεταφραστικό λάθος, το οποίο βγάζει μάτι, είναι η μετάφραση της λέξης fioco η οποία στα ιταλικά σημαίνει αδύναμος, ασθενής, αδύνατος. Από πού προκύπτει ο βραχνός ουρανός; Και τι σημαίνει βραχνός ουρανός; Μήπως ο ουρανός κρυολόγησε και βήχει; Απ’ ότι γνωρίζουμε η σημασία της λέξης βραχνός είναι συγκεκριμένη: [1α. αυτός που εξαιτίας παθήσεως ή ιδιομορφίας των φωνητικών χορδών είναι αλλοιωμένος, τραχύς και όχι καθαρός: Bραχνή φωνή. β. (για πρόσ.) που έχει βραχνή φωνή. 2. για φωνή ή ήχο αλλοιωμένο από βραχνάδα, που παράγεται από έμψυχα ή και άψυχα].

Πάμε τώρα στην λέξη labili που στα ιταλικά σημαίνει ασταθείς, και η οποία ταιριάζει και με το ρήμα λικνίζονται ή αιωρούνται, που είναι η δική μου εκδοχή. Αλλά και η λέξη gerbido δεν αποδίδεται κατά τη γνώμη μου σωστά, διότι η λέξη δεν σημαίνει άγονος (αυτός που δεν παράγει, που δεν είναι γόνιμος) αλλά ακαλλιέργητος (αυτός που δεν τον έχουν καλλιεργήσει, χέρσος). Υπάρχει, νομίζω, μια βασική διαφορά.

Εκεί όμως που τα πράγματα γίνονται πιο σοβαρά είναι στο ποίημα «Μαζί κιόλας η βροχή», όπου ο Γαραντούδης μεταφράζει τη λέξη giorno (ημέρα) στο πρωτότυπο σε χρονιά.

Αλλά και στο ποίημα «Σε μένα οδοιπόρο» υποπίπτει σε ένα ακόμη σοβαρότατο μεταφραστικό ολίσθημα. Γράφει ο Κουαζίμοντο:

La nostra terra è lontana, nel sud,

calda di lacrime e di lutti.

Απόδοση Γαραντούδη:

Μακριά η γη μας, στο Νότο,

θερμή από δέντρα και πένθη.

Από πού κι ως πού η λέξη lacrime, που σημαίνει δάκρυα, μεταφράζεται ως δέντρα. Και φυσικά στην απόδοση του Γαραντούδη δεν βγαίνει νόημα όταν μιλάει για τη γη του Κουαζίμοντο στον Νότο, η οποία είναι θερμή όχι από δάκρυα αλλά από δέντρα. Μάλλον επειδή στον Νότο της Ιταλίας υπάρχουν υψηλές θερμοκρασίες και τα δέντρα ζεσταίνονται.

Θα παραθέσω ακόμη δυο τρία σοβαρά μεταφραστικά ολισθήματα, όχι για να αποδείξω ότι ο Γαραντούδης δεν ξέρει να μεταφράζει, όπως ισχυρίζεται ο ίδιος για τους άλλους, απαγορεύοντας ειδικά σε μένα να μεταφράζω ποίηση, αλλά για να δείξω ότι μπορούν να γίνουν λάθη εκ παραδρομής ή αβλεψίας όταν μεταφράζεις έναν μεγάλο αριθμό ποιημάτων. Δεν υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, μετάφραση χωρίς λάθη.

Στο ποίημα «Σχεδόν επίγραμμα» ο Γαραντούδης μεταφράζει τη λέξη civiltà, που σημαίνει πολιτισμός, με τη λέξη κοινωνία. Προφανής η διαφορά ανάμεσα στις δύο λέξεις.

Εκεί όμως που φτάνει στο αποκορύφωμα είναι σε δύο ακόμη περιπτώσεις. Η πρώτη βρίσκεται στο ποίημα «Βαρβάρα Αλεξάντροβνα», όπου ο Κουαζίμοντο παραθέτει τους στίχους:

Di notte la Siberia stacca il suo vento

lucente sul vetro di schiuma, una trama

di corde astratte nella mente. Sono malato:

Απόδοση Γαραντούδη:

Τη νύχτα η Σιβηρία αποσπά το φωτεινό άνεμό της

πάνω απ’ το χιονισμένο τζάμι, ένα τραύμα

αφηρημένων χορδών στο μυαλό.

Μεταφράζει δηλαδή τη λέξη trama η οποία σημαίνει υφάδι με τη λέξη τραύμα. Δεν ξέρει ιταλικά; Όχι φυσικά. Αλλά εκ παραδρομής δεν διακρίνει ότι ο Κουαζίμοντο δεν γράφει trauma που σημαίνει τραύμα αλλά trama. Και φυσικά η μετάφραση δεν βγάζει νόημα, γιατί τι σημαίνει ότι υπάρχει ένα τραύμα αφηρημένων χορδών στο μυαλό; Μάλλον στο μυαλό του μεταφραστή υπάρχει τραύμα και όχι στις χορδές.

Φυσικά αν μεταφραστεί σωστά βγαίνει νόημα: υπάρχει ένα υφάδι αφηρημένων χορδών στο μυαλό.

Και κλείνω με ένα ακόμη μεταφραστικό μαργαριτάρι το οποίο νομίζω ότι είναι και το καλύτερο.

Γράφει ο Κουαζίμοντο στο ποίημα «Οι Μάγια στη Μέριντα»:

La piogggia a Merida cade calda

e scura sui Maya, fuori dai portici

con sillabe salmastre.

Απόδοση Γαραντούδη:

Πέφτει στη Μέριντα βροχή ζεστή

Και σκοτεινή πάνω στους Μάγια, με γλυφές συλλαβές

έξω από τις στοές.

Εγώ ξέρω ότι η λέξη γλυφός σημαίνει αυτός που έχει τη χαρακτηριστική γεύση της θαλασσινής αλμύρας, που είναι ελαφρώς αλμυρός.

Για γλυφές, δηλαδή υφάλμυρες συλλαβές, δεν είχα διαβάσει ξανά. Προφανώς ο Κουαζίμοντο αναφέρεται στις ιερογλυφικές επιγραφές των Μάγιας, που βρίσκονται σε στήλες (όρθιες πέτρινες πλάκες).

Όπως είναι γνωστό τα ιερογλυφικά των Μάγιας είναι από της πιο εμφανισιακά εντυπωσιακές γραφές στον κόσμο. Επίσης είναι από τις πολυπλοκότερες, έχει εκατοντάδες μοναδικούς χαρακτήρες (glyphs) με την μορφή ανθρώπων, ζώων, υπερφυσικών όντων, αντικειμένων και αφηρημένων σχεδίων.