Χριστίνα Αργυροπούλου, Θανάσης Σ. Σκούρας, Πού κάθεται Ο Πι, μυθιστόρημα, Ελληνικά γράμματα, 2022.

 

Παρέλαβα ένα μυθιστόρημα του συναδέλφου Θανάση, που μου επιφύλαξε μεγάλη έκπληξη με όλα όσα απόλαυσα κατά τη μελέτη του. Χάρηκα με τον τρόπο που χειρίζεται σε χώρο και χρόνο τις μικροϊστορίες των ηρώων του, με την πλοκή, τα λογοτεχνικά ευρήματα και τον άριστο χειρισμό της γλώσσας. Είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο από κάθε άποψη, εκδοτική και λογοτεχνική. Παρατήρησα ότι αφομοιώνονται και γίνονται λογοτεχνία εμπειρίες εκπαιδευτικές και επιστημονικές. Από τις παραπομπές καταδεικνύεται και η ευρύτατη παιδεία του συγγραφέα, ώστε κάθε στοχασμός ή επιστημονική σκέψη να τεκμηριώνεται. Θίγονται θέματα σχέσεων παιδιών και γονέων, μαθητών και καθηγητών, ερωτικά, εφηβείας, διαζυγίου, βίας κ.ά. Επιπλέον η γραφή του έχει άμεσο επικοινωνιακό αποτύπωμα, ελκύει τον αναγνώστη και του επιτρέπει να εμπλακεί στην αφήγηση με τις πολυπρόσωπες μικροϊστορίες των κειμενικών προσώπων. Ο Θανάσης Σκούρας δημιούργησε ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό σύμπαν, πολύ ενδιαφέρον για κάθε αναγνώστη.

Ο συγγραφέας ως μαθηματικός χειρίζεται άψογα τη λειτουργία του χρόνου με αναδρομές στο παρελθόν και πετυχημένες συνδέσεις με το παρόν ή και με προβολές στο μέλλον, μέσα από τις ανησυχίες μιας μάνας, της Μυρτώς, για τον έφηβο γιο της Φίλιππο. Οι χώροι προσδιορίζονται τόσο όσο απαιτείται για να αναδειχθούν οι δράσεις των προσώπων, οι συναντήσεις και οι συζητήσεις, αλλά και οι εσωτερικές διαδρομές, μέσα από τα λογοτεχνικά ευρήματα των ονείρων και των εσωτερικών μονολόγων. Κάθε κεφάλαιο αποτελεί και μια πράξη ενός δρώμενου, σε χώρο και χρόνο. Δομείται σε δύο μέρη, το πρώτο που δίνονται όλα τα απαραίτητα στοιχεία για την πλοκή και την εξέλιξη του μυθιστορήματος, η οποία επισυμβαίνει κυρίως και δραστικά στο δεύτερο μέρος.

Το δεύτερο -από το δείπνο και μετά- έχει ανατροπές, διαπλοκή προσώπων και καταστάσεων, αγωνίες, προβληματισμούς σε ατομικό, με προβολή και σε συλλογικό επίπεδο. Έτσι, θίγονται ως μέρη των αφηγήσεων πολλά φλέγοντα θέματα (σχέσεις μαθητών μεταξύ τους, σχέσεις μαθητών και εκπαιδευτικών, εκπαιδευτικών σε ρόλο ψυχολόγου, η εφηβεία και τα προβλήματά της). Η ζωή των ηρώων του μυθιστορήματος συνομιλεί με επιτυχία με τις ζωές πολλών ανθρώπων της εποχής μας. Ο Θανάσης Σκούρας εκκινεί την αφήγησή του από ένα δραματικό επεισόδιο, μια καταιγίδα που βρίσκει σε πτήση πάνω από την Αδριατική δύο άγνωστους αρχικά ανθρώπους. Όταν η κατάσταση γίνεται οριακή, η Μυρτώ κάνει απολογισμό ζωής και ο άγνωστος στο διπλανό κάθισμα, αργότερα Σταύρος Απέργης, συγγραφέας, της συμπαραστέκεται, ιδιαίτερα όταν αυτή μονολογεί «Ο γιος μου ο Φίλιππος είναι ακόμα μικρός. Με χρειάζεται». Η παρουσία του Απέργη θα επανακάμψει αφού μάθουμε πολλά για τη Μυρτώ, τον γιο της, την εργασία της και τους φίλους της, μετά από εκατό περίπου σελίδες. Από τους συλλογισμούς της ή τις εσωτερικές φωνές της παίρνουμε πληροφορίες και για τον σύζυγό της και για τη σχέση τους. Μάλιστα προοικονομείται η επίσκεψή της σε μελλοντικό χρόνο (ανάληψη) στο σχολείο του γιου της, όταν λέει στον Απέργη ότι θα πάει για τους βαθμούς του και εκείνος τη συμβουλεύει «Κι όχι γκρίνιες μπροστά στους αριθμούς» (σελ. 32). Ανταλλάσσουν τηλέφωνα, οπότε η μελλοντική επικοινωνία αναμένεται.

Ακολουθεί το κεφάλαιο με το σχολείο και με τίτλο «Πού κάθεται ο Πι;», που δίνει τον τίτλο στο βιβλίο. Δίνονται όλα τα στοιχεία εκείνου του μικροχώρου (η μεγάλη ουρά, τα ενοχλητικά διπλανά τηλεφωνήματα), αλλά και ο στοχασμός του συγγραφέα για τον χρόνο, για την «υπόσχεση» ή την «ανθρώπινη συνθήκη» κ.ά. Εστιάζει, βέβαια, και στο βλέμμα του καθηγητή που καρφώθηκε επάνω της, ήταν και όμορφη γυναίκα. Ο μεταξύ τους διάλογος για τον Φίλιππο εξελίσσεται και την ηγεμονική θέση του μαθηματικού η Μυρτώ την αντιστρέφει. Ακούει με προσοχή όλα όσα της λέει ο καθηγητής για τον μοναχογιό της, της δημιουργούνται και ενοχές. Η αντίδρασή της, όμως, είναι πετυχημένη. Την εμπλέκει με το παράδοξο του Ζήνωνα και τη γρήγορη χελώνα και ρίχνει και το «ζάρι» του: «Ακόμα δεν με έχει ρωτήσει πού κάθεται ο π. Από το Φίλιππο το περιμένω κι αυτό» (σελ. 51). Οπότε η συζήτηση περιπλέκεται και εμβαθύνει σαν να μην υπάρχουν άλλοι στην αίθουσα. Ο συγγραφέας εστιάζει τον συγγραφικό φακό του στο σημαντικό, φωτίζοντας τις εσωτερικές διαδρομές της σκέψης της ηρωίδας του. Το νερό της πλοκής αυτής της αφήγησης έχει μπει για καλά στο αυλάκι.

Στο επόμενο κεφάλαιο μέσα από σκηνικά και δρώμενα παρακολουθούμε τη ζωή ενός έφηβου, του Φίλιππου, με το εύρημα του ονείρου της μάνας και τη σχέση παιδιού και μάνας ήδη από τη μήτρα. Αναλύεται η ταινία με τον Πι και τα άγρια ζώα, που επιβεβαιώνουν την εμμονική φοβία της Μυρτώς για τον γιο της, που λειτουργεί ως προαίσθημα για ό,τι θα ακολουθήσει προς το τέλος της αφήγησης. Ο συγγραφέας καταθέτει φράσεις και αλήθειες από επιστήμονες για την άγρια φύση του ζώου ή άλλους στοχασμούς, που απασχολούν τους ήρωές του. Μάλιστα στη μνήμη της Μυρτώς έχει αποτυπωθεί μόνιμα η ιστορία του νεαρού Γάλλου μαθηματικού, του Γκαλουά, με τον παράλογο για τα σημερινά μέτρα θάνατό του σε μονομαχία, αφού κατέγραψε την προηγούμενη νύχτα από τον θάνατό του τον πλούτο των μαθηματικών του ιδεών, που υπήρξαν στην ιδιοφυία της σκέψης τουˑ έκτοτε πέρασε κατευθείαν στον μύθο. Και εκεί που η Μυρτώ ταξιδεύει μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας εισέρχεται με φυσικό τρόπο στο προσκήνιο της αφήγησης η φίλη της Λητώ. Γίνεται αναδιήγηση της καταιγίδας στο αεροπλάνο, παρουσιάζεται η φίλια και ο θαυμασμός της Μυρτώς για τη μορφωμένη φίλη της, αλλά μαθαίνουμε και πώς η ηρωίδα έγινε τόσο καλή μοδίστρα (οφειλές στη Φανή, flash back σε χώρο και χρόνο).

Στο τρίτο κεφάλαιο μάνα και γιος συζητούν για το όνειρο όπου πρωταγωνιστές γίνονται οι ίδιοι, ο γιος διαμαρτύρεται, η μάνα προτείνει να ψάξει τα πράγματα αυτά μαζί με τον γιο της και ακούει την εξαιρετική ατάκα-μάθημα για κάθε γονιό: «Δεν μας περιμένουν τα ίδια πράγματα για να ψάξουμε μαζί.» (σελ. 79). Ακολουθεί η συζήτηση με τις Λητώ-Μυρτώ, όπου μαθαίνουμε για την οικογένεια της φίλης της, αλλά και την ατάκα του Φίλιππου ότι το σχολείο είναι βαρετό και ίσως το εγκαταλείψει κάτι που τρομάζει τη Μυρτώ. Ακολουθεί η 4^η σκηνή με τον Φίλιππο και τους φίλους του, τη γιαγιά, τη Σοφία και τη Νάνσυ, την οποία, αν και κόρη της φίλης τους, δεν συμπαθεί, με

τις εφηβικές ανησυχίες του ο καθένας και την κατακλείδα- στοχασμό του συγγραφέα για το πόσο μπορεί κάποιος να μπερδευτεί μαθαίνοντας ξένα μυστικά. Από τη συνάντηση Μυρτώς και Λητώς εμπλουτίζονται οι πληροφορίες μας για τις μικροϊστορίες τής μοδίστρας Μυρτώς, του έρωτα στη ζωή της, του καθηγητή και ό,τι της είπε για τον Φίλιππο (μνεία πάλι στον Πι ως συνοχή και συνεκτικότητα με τον τίτλο, που κινεί τα νήματα της αφήγησης, αναδιήγηση) και βέβαια ότι τη φλέρταρε. Η άφιξη της καρδιολόγου, η αναφορά στις μεταμοσχεύσεις, το πρόβλημα υγείας της Λητώς, η παρουσίαση του συζύγου της Δημήτρη και το ταξίδι της Λητώς (άνοιγμα του χώρου) εμπλουτίζουν την αφήγηση. Ως σχόλιο καταγράφονται οι στοχασμοί του συγγραφέα για τον χρόνο και την εμπειρία.

Ακολουθούν η συνάντηση των φίλων -Λητώ, Μυρτώ, Δημήτρης, ο βιολόγος-, η περιγραφή του μπαρ: «βγαλμένο από τα κοκτέιλ του Ακαπούλκο» (χώρος, καθρέπτες-κυριολεκτικοί και μεταφορικοί-), η ορολογία «vintage», η αναφορά πάλι στο αεροπορικό ταξίδι και στον Απέργη ως συγγραφέα. Επίσης, γίνεται συζήτηση για το ερωτικό ζευγάρι που χορεύει, για το σαξόφωνο κ.ά. (σελ. 118- 132). Δίνονται λεπτομέρειες από την παρουσίαση του βιβλίου του Απέργη (χώρος, κόσμος), αλλά και ο κόσμος του βιβλίου Στη Σκιά του Σκοταδιού, όπως προκύπτει από την αφήγηση του Απέργη, όπου εμπλέκεται μία αφήγηση μέσα σε μια άλλη. Γίνεται γνωριμία με τη φίλη του, τη Τζίνα, το σχόλιο για τις ιστορίες των βιβλίων που επιβιώνουν, με αναφορές σε δημιουργούς και επιστήμονες, σε εκκρεμότητες στη ζωή του καθενός, στο μπαλέτο της Τζίνας στο Ηρώδειο (νέα μικροϊστορία), στους Πυθαγορείους και σε πολλές άλλες συζητήσεις του λογοτεχνικού κόσμου του βιβλίου του Θανάση Σκούρα, που αποτυπώνουν μια εποχή με τις αναζητήσεις της. Η βραδιά ολοκληρώθηκε με την πρόσκληση της Μυρτώς όλων για δείπνο στο σπίτι της.

Στο κεφάλαιο με τους «Αποήχους» από όσα διαβάζουν και συζητούν, μαθαίνουμε και για τις σπουδές της Λητώς, για τον καθηγητή της και τις αναμνήσεις της, για τη Νάνσυ την κόρη της και τα προβλήματα της εφηβείας, για τον Φίλιππο, τον Πι και πώς να μη χάσει το σχολείο του. Ακολουθεί το κεφάλαιο που εστιάζει στην απουσία της Λητώς, στη μικροϊστορία του συζύγου της και του φίλου του, Γιάννη, στις ερωτικές τους αναμνήσεις, στο βιβλίο που ο Απέργης θα φέρει στον Φίλιππο, όπως και η φίλη του-επιλογή μουσικής-, που αρέσει ιδιαίτερα στον έφηβο Φίλιππο. Έτσι ανοίγεται το πολύπλοκο δεύτερο μέρος με γνωριμίες και ανατροπές, με επίκεντρο τον Φίλιππο και τις ζαβολιές του, με τον έρωτά του τον πλατωνικό για τη φίλη του Απέργη, τη Τζίνα, με τα γράφιτι και την επανάστασή του. Όλα συγκροτούν ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα, με τις ανατροπές του και το ανοιχτό τέλος στην ολοκλήρωσή του.

Ακούγονται οι ευχαριστίες και οι ύμνοι για το δείπνο που τους πρόσφερε η Μυρτώ, όπως και ο προβληματισμός της ότι στέρησε από τον πρώην άντρα της, τον Κώστα, το παιδί του, με συνέπειες ίσως στην ψυχολογία του (ενοχές). Και πάλι στην αφήγηση γίνεται εστίαση στον έρωτα του Φίλιππου για τη Τζίνα, στους τοίχους που ζωγραφίζει, αλλά και σε εκείνον που απέδωσε πολύ πετυχημένα την αγάπη του, στοιχείο που δημιουργεί πλοκή και εξέλιξη. Ο Απέργης επανέρχεται συχνά στην παρέα τους, φαίνεται ότι αρέσει στη Μυρτώ, αυτός μιλάει για το φαινόμενο της πεταλούδας, που με τη γραφή του συγγραφέα δίνονται όλες οι σχετικές πληροφορίες (μοντέλο πρόβλεψης του καιρού).

Ακολουθεί το επεισόδιο με τον Φίλιππο, που χτυπήθηκε από εκείνους που του πατούσαν το γράφιτι –το πορτρέτο της Τζίνας-, καθώς ήρθαν σε συμπλοκή. Ο Φίλιππος δεν ξέρει ποιον να εμπιστευτεί για το μυστικό του και υποφέρει. Ωστόσο, είχε έρθει πολύ κοντά με τον καθηγητή των μαθηματικών. Σε αυτόν εμπιστεύεται τα πάντα (ανατροπή αρχικής στάσης). Η Μυρτώ έχει διαίσθηση ότι κάτι κακό συμβαίνει, δίνονται πολύ πετυχημένα και με μεγάλη ένταση τόσο οι σκηνές της αναζήτησής του από τη Μυρτώ όσο και οι ώρες στο Νοσοκομείο, με την παρηγοριά της Φατιμά με το

«don’t worry», που, αν και είχε η ίδια χτυπηθεί από τον πόλεμο, είχε τη δύναμη να στηρίξει τη Μυρτώ, την πονεμένη μάνα. Από τη συζήτηση η Μυρτώ της υπόσχεται ότι θα τη μάθει στο σχολείο που πάει να ράβει. Έτσι έξω από το χειρουργείο βρίσκει παρηγοριά και νιώθει κάποια συγγένειας με την προσφυγοπούλα (σελ. 293).

Στη δύσκολη στιγμή, επειδή ο Φίλιππος διαισθάνεται ότι δεν της λέει την αλήθεια, όταν συνέρχεται, απευθύνεται στον καθηγητή του. Μιλούν για τις ζωές τους, της αποκαλύπτει τον διαλυμένο γάμο του, δυστυχώς δεν έχει αποκτήσει παιδί, μιλούν για μυστικά και πώς παραβιάζονται. Τελικά, του λέει με νόημα «Το μυστικό του Φιλίππου να δω πώς θα παραβιάσω» (σελ. 308). Βρίσκεται σε άγνωστο σταυροδρόμι και ζητάει τη βοήθειά του. Της ομολογεί ότι στην τάξη είναι ανεβασμένος στα μάτια των συμμαθητών του, διαμορφώνει το κλίμα στην τάξη. Εκείνη του εξομολογείται, καθώς φεύγουν από το μπαρ, τον φόβο της για το παιδί της και η επικοινωνία τους: « έμπαινε σε σταθερές ράγιες» (σελ. 311). Νιώθει άσχημα, διότι εκείνος γνωρίζει αυτό που φοβάται η μάνα. Ανακαλεί στη μνήμη του ό,τι συζήτησαν, η ίδια τον ελκύει ιδιαίτερα ως γυναίκα, ο Φίλιππος γίνεται – χωρίς να το ξέρει- ο μεσάζοντας σε όλη αυτή την εξέλιξη. Την ώρα της αγαπημένης του Γεωμετρίας παίρνει το μήνυμά της με τις ευχαριστίες της. Της απαντάει όταν τελειώνει το μάθημα ότι πέρασε και εκείνος καλά και σε τέσσερις στίχους τα λέει όλα, καταλήγοντας: «θα μιλήσουμε σύντομα. Γιώργος.». Άμεση ήταν και η απάντηση της Μυρτώς. Ο ίδιος σκέφτεται ότι η γοητεία του ήταν στο μυαλό του και αυτό έπρεπε να προβάλει για να την πείσει ότι «οι δυο τους ταίριαζαν μακροπρόθεσμα» (σελ. 319).

Ακολουθεί το κεφάλαιο με την αναπαράσταση. Η σκηνοθεσία της συνάντησης, που, αντί για δείπνο, είχε την εφηβική ιστορία του γιου της, είναι συγκλονιστική. Όλα ήταν τέλεια οργανωμένα, η περιγραφική αφήγηση είναι ολοζώντανη, σε μεταφέρει εκεί ως παρόντα αναγνώστη, ο συγγραφέας πετυχαίνει άριστα όλη αυτή τη σκηνοθετημένη συνάντηση σε τόπο και χρόνο, η μάνα ζούσε προσομοίωση του συμβάντος και άρχισαν οι λυγμοί. Ο καθηγητής την άφησε να το ζήσει, την πρόσεχε πολύ τρυφερά, ήθελε να την αγκαλιάσει, δεν το έκαμε, της είπε να πάρουν τον δρόμο της επιστροφής. Την καθησυχάζει ότι οι δράστες δεν θα επανέλθουν, δεν κινδυνεύει ο Φίλιππος και της εξομολογείται ότι τον βλέπει σαν δικό του παιδί εδώ και καιρό (σελ. 332). Έτσι, τρυφερά χωρίστηκαν εκείνο το βράδυ με την ελπίδα της αναμονής, που θα τους έφερνε πολύ κοντά. Όσον αφορά τον Φίλιππο το όνειρό του με τη Τζίνα στο Νοσοκομείο τον έκαμε να νιώσει ευτυχισμένος. Επέτρεψε στο σχολείο πιο ώριμος και αγαπητός στους συμμαθητές του. Με τον καθηγητή του έχουν έρθει πολύ κοντά και αρχίζει να προβάρει τη συνάντησή του με τη Τζίνα, πιο ψύχραιμα τώρα.

Η Μυρτώ γυρνάει στο σπίτι, περνούν ως ταινία όλα από τη σκέψη της, αναρωτιέται αν φταίει σε κάτι, που ο Φίλιππος δεν της είπε την αλήθεια για αυτή τη γυναίκα που τον αναστάτωσε. Όμως, η σκέψη της πάει- μετά από περιπλανήσεις- στη φίλη του Απέργη. Συχνά η Μυρτώ μιλάει με το είδωλό της στον καθρέφτη όταν θέλει κάτι να οργανώσει ή να κατανοήσει καλύτερα. Το ίδιο επινοεί και τώρα για την προσεχή συνάντησή της με τον μαθηματικό, αλλά αναρωτιέται τι θα σκεφτεί ο Φίλιππος αν γίνει ερωμένη του καθηγητή του. Ερωτικά, το σώμα της τον προσκαλεί, μετά το ζεστό μπάνιο της, ανοίγει το απενεργοποιημένο κινητό της και προσκαλεί τον καθηγητή στο ατελιέ της για τα στεγασμένα αυτή τη φορά γενέθλιά της. Όμως το μήνυμα για τη φίλη της Λητώ στο Νοσοκομείο φαίνεται ότι φέρνει νέες ανατροπές.

Έτσι, ολοκληρώνεται η περιήγηση σε αυτό το μυθιστόρημα των ανατροπών, των πολλών επεισοδίων και καταστάσεων- της δράσης σε πραγματικό και ψυχολογικό επίπεδο, των προβληματισμών και των στοχασμών, με επίκληση της διακειμενικής αλήθειας, αλλά πάντοτε στο επίκεντρο είναι η μητρική αγάπη και το ερωτικό στοιχείο, που δεν έχει ηλικίες και ιδιότητες. Ο συγγραφέας άνοιξε μια βεντάλια σκηνών και δράσεων, με αρκετά πρόσωπα- με έντονα χαρακτηριστικά- που τα διαπραγματεύτηκε αριστοτεχνικά, σε χώρο κλειστό και ανοιχτό και σε όλες τις μορφές του χρόνου, σε ένα μυθιστόρημα με πολλές μικροϊστορίες. Αξίζουν πολλά μπράβο στον συγγραφέα, που χειρίζεται άριστα τον χώρο, τον χρόνο και τα πρόσωπα σε κάθε ιστορία του. Δηλαδή, δημιουργεί έναν κειμενικό κόσμο τόσο αληθινό και κοντά στους προβληματισμούς, τις αισθήσεις και τα αισθήματα του σύγχρονου ανθρώπου. Ομολογώ ότι χαίρομαι ιδιαίτερα, που ο συγγραφέας είναι φίλος και συνάδελφος, διότι οι εκπαιδευτικοί και στη σύνταξη δεν είναι άεργοι, αλλά καταθέτουν τον δικό τους οβολό στα ελληνικά γράμματα.

 

Γλυφάδα 2023