Γιώτα Ξυλιά - Ελένη Ροδοπούλου Τζούλιας Γκανάσου, Δευτέρα παρουσία, Καστανιώτης, 2024.

 

 

Το τελευταίο βιβλίο της Τζούλιας Γκανάσου με τον τίτλο Δευτέρα παρουσία είναι μυθιστόρημα αντιπολεμικό, μυθιστόρημα υπαρξιακής αναζήτησης, που καταπιάνεται με σύγχρονα θέματα, όπως οι εμπόλεμες συγκρούσεις και οι ζοφερές συνέπειες για τους άμαχους πληθυσμούς, ο ιδιαίτερος ρόλος των γυναικών στον πόλεμο, το θέμα της παρένθετης μητρότητας και η εμπορευματοποίησή της, η απώλεια της πατρώας γης, ο ρόλος των ηλικιωμένων ως δυναμικών μελών μιας κοινωνίας σε κατάρρευση, το σώμα ως πεδίο πειράματος και εκμετάλλευσης αλλά και ως μέσο αντίστασης.

Η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία έχει απομακρυνθεί, θα λέγαμε, από τη διαπραγμάτευση του θέματος της βίας, του πολέμου και των ολέθριων συνεπειών της στους κατοίκους μιας χώρας. Όμως, η πραγματικότητα, η επικαιρότητα γύρω μας, όπως στην Ευρώπη ο πόλεμος στην Ουκρανία, η γενοκτονία στη Γάζα, ο εμφύλιος και ο λιμός στο Σουδάν και όπου αλλού υπάρχουν πολεμικές συγκρούσεις, θάνατος, εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, προσφέρει, δίνει τις αφορμές στους νέους ευαισθητοποιημένους και προβληματισμένους πεζογράφους μας, όπως η Τζούλια Γκανάσου, να στρέψουν το βλέμμα, να ασχοληθούν, μέσω της μυθοπλασίας, με αυτά τα θέματα, έχοντας κατά νου να αναδείξουν την πολύτιμη και υπέρτατη αξία του ανθρώπου και του ανθρωπισμού στην κοινωνία μας που καταρρέει.

Εξάλλου, από τα περικειμενικά, κατά τον Gérard Genette[1], στοιχεία του μυθιστορήματος που το πλαισιώνουν συμβάλλοντας, ποικιλότροπα, στη νοηματική του οργάνωση και, επομένως, στην πρόσληψη και ερμηνεία του, δηλαδή εκείνα τα στοιχεία που κάθε αναγνώστης συναντά, καθώς αρχίζει να το διαβάζει, και τα οποία προσδιορίζουν το περιεχόμενο του λογοτεχνικού κειμένου πριν καν διαβαστεί, είναι

 ο ίδιος ο τίτλος: Δευτέρα παρουσία

 και το μότο - φράση του Λάο Τσε:

«Αυτό που η κάμπια αποκαλεί τέλος,

                        η πεταλούδα το αποκαλεί αρχή».

Αυτά τα στοιχεία πληροφορούν για την κυρίαρχη προβληματική αλλά και για την άποψη της αφηγήτριας-συγγραφέως, καθώς και η δήλωση τόσο στην αρχή όσο και στο οπισθόφυλλο του βιβλίου ότι:  

«Το βιβλίο είναι εμπνευσμένο από τα αληθινά γεγονότα που συνέβησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία και κατά τη διάρκεια βομβαρδισμών κατοικημένων πόλεων όπως στη Λωρίδα της Γάζας και σε άλλα σημεία του πλανήτη. Η ιστορία και τα πρόσωπα είναι προϊόντα μυθοπλασίας», αφού πρόκειται για ερμηνευτικό σχολιασμό του κειμένου πάλι από την ίδια τη συγγραφέα.

Σε ένα βομβαρδιζόμενο, λόγω του πολέμου, τόπο, «υπό τον ήχο των εκρήξεων και τις δονήσεις του εδάφους»[2], δύο γυναίκες, η 17χρονη εγγονή, η Άννα, και η γιαγιά της, η 75χρονη Όλγα που μένει παράλυτη, προσπαθώντας να ξεφύγουν και να επιζήσουν βρίσκονται σε ένα καταφύγιο ή στρατόπεδο ή γκέτο, χώρο πειραμάτων,  με παρένθετες μητέρες, για τα συμφέροντα μιας εταιρείας. Εκεί, παρά την εκμετάλλευση του γυναικείου σώματος που συμβαίνει, αναπτύσσονται σχέσεις αλληλεγγύης που δίνουν την ευκαιρία σε γυναίκες του «καταφυγίου», αλλά και σε άλλα άτομα, να αγωνιστούν για την ελευθερία τους, για την επανακατάκτηση  της ανθρώπινής τους ύπαρξης που κινδυνεύει.  

Η ιστορία διαδραματίζεται σε μία άγνωστη πόλη μιας ακαθόριστης χώρας, που οι κάτοικοι της δέχονται τα δεινά του πολέμου με έναν αδιευκρίνιστο εχθρό, και σε απροσδιόριστο χρόνο, παραπέμποντας, έτσι, σε κάθε δοκιμαζόμενο από τον πόλεμο μέρος και άνθρωπο, παντού, στον πλανήτη.

Κάποια στιγμή, προς το τέλος του μυθιστορήματος, οι δυο γυναίκες θα αναρωτηθούν και θα ρωτήσουν «Τι μέρα είναι; Τι μήνας είναι; Και ποια χρονιά;» «Πόσον καιρό έχουμε πόλεμο;»[3] καταδεικνύοντας, όχι μόνο τη διάρκειά του, αλλά και τον βαθμό που έχει επηρεάσει τα πρόσωπα. 

Η εγγονή Άννα διασώζει την παράλυτη γιαγιά της Όλγα μεταφέροντάς την στην πλάτη όπως ο Αινείας τον πατέρα του. Έτσι σχηματίζεται ένα ζωντανό διττό σώμα σαν διπλοκινούμενο γλυπτό. Το κάτω μέρος του σώματος είναι της εγγονής Άννας και το πάνω μέρος της γιαγιάς Όλγας.

Οι δύο γυναίκες αλληλοεπιδρούν, αλληλοβοηθούνται, συνεργούν. Η ωριμότητα και η πείρα της γιαγιάς Όλγας συνυπάρχει με τον δυναμισμό της νεαρής Άννας. «Οι δύο γυναίκες σαν ένα σώμα θα έρθουν αντιμέτωπες με την αποσύνθεση ενός κόσμου, με σκιές και αγρίμια με αποκριάτικες μάσκες, με παρένθετες μητέρες και καταφύγια-φυλακές, με παιδομάζωμα, αλλά και με κάθε λογής όμορφα πλάσματα, προσπαθώντας να επιζήσουν»[4].

 Αυτό που εξασφαλίζει την ενότητα, τη νέα οντότητα του διττού σώματος, είναι τα «χέρια-ζυμάρια» της γιαγιάς που αγκαλιάζουν σαν κισσοί την εγγονή, την προστατεύουν, την θωπεύουν, την κρατούν σε αγωνιστική διάθεση. Τα «χέρια - ζυμάρια - κισσοί» χαρακτηρίζονται με διάφορα προσδιοριστικά όπως «ασφυκτικοί κισσοί»[5], «χαδιάρικοι»[6], «αμήχανοι»[7], «θλιμμένοι»[8], «ξεδιψασμένοι»[9], «ετοιμοπόλεμοι»[10], επαναστατημένοι»[11], «οργισμένοι»[12] και άλλα, ανάλογα με το βίωμα της κάθε ξεχωριστής στιγμής.

Μια φορά μονάχα τα χέρια γίνονται και «χέρια – ζυμάρια - φίδια»[13] δηλώνοντας τη διαφωνία των δύο γυναικών.

Εδώ διαφαίνεται η ποιητικότητα και η λυρικότητα της γλώσσας της Τζούλιας Γκανάσου, έστω και μέσα από ζοφερές εικόνες. Το διττό σώμα υπάρχει και σα σύμβολο και σε άλλες εικόνες, όπως της γυναίκας που θηλάζει, της ένωσης των ερωτευμένων αλλά και των δίπολων θανάτου - ζωής, παραίτησης - αγωνιστικότητας, μίσους - αγάπης, γήρατος - νεότητας.

Το σώμα που πονά, το σώμα των γυναικών στο καταφύγιο, το σώμα που κακοποιείται και εμπορευματοποιείται είναι ο καθρέφτης του κόσμου, όπως λέει και στο ποιητικό της έργο η ποιήτρια Lola Ridge με τον τίτλο Το σώμα που πονά. Ο καθρέφτης του κόσμου[14]. Στο σώμα καθρεφτίζεται, αρχετυπικά, η καταπάτηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αλλά και το σώμα ορίζεται ως σημείο συνάντησης της ατομικής με τη συλλογική ελευθερία, ως μέσο σύνδεσης και όχι διαχωρισμού φυλετικού, έμφυλου, ταξικού, εθνικού, ως αναζήτηση της ενότητας, όχι της διάσπασης.

Στο μυθιστόρημα, και ειδικά στο Α΄ μέρος του, προβάλλονται οι συνθήκες που επικρατούν στον πόλεμο, τον «πολιτισμένο πόλεμο».

Οι βομβαρδισμοί: «Σείστηκε η γη, τραντάχτηκαν οι τοίχο, οι σκέψεις, τα πετρώματα»[15],

η πείνα και η δίψα: «“Πεινάω”. “Κι εγώ… πεινάω και διψάω πάρα πολύ!”»[16], «Δεν είχαν βάλει μπουκιά στο στόμα εδώ και μέρες. Το νερό είχε στερέψει, ακόμα και στα καλοριφέρ»[17],

o θάνατος: «Η Άννα έβαλε μια τούφα κόκκινα μαλλιά στην παλάμη της Όλγας. Τόνισε πως δεν υπήρχε τίποτε άλλο στην αυλή. […] Η Όλγα κοίταξε τα απομεινάρια από τα μαλλιά της φιλενάδας της και βούρκωσε. Έβαλε την τούφα μες στον κόρφο…»[18],

η ανασφάλεια, ο φόβος και η φρίκη: «Είδε σκιές να ψάχνουν στα χαλάσματα, να απειλούν, να βογκάνε. Αναζήτησε τη μάνα, τον πατέρα, τον αδερφό, μια γειτόνισσα, μια φίλη. Λαχτάρησε ιπτάμενα χαλιά, λυχνάρια, τζίνι. Ευχήθηκε για ελεημοσύνη. Απέστρεψε το βλέμμα από τα ανθρώπινα μέλη που ήταν διασκορπισμένα στα συντρίμμια»[19],

ο ατομισμός και η αλλοτρίωση:

«“Φύγετε!” είπε ο δήμαρχος.

“Το σχολείο είναι δημόσιος χώρος. Έχουμε δικαίωμα να…”

“Ξεκουμπιστείτε!“ φώναξε ο μανάβης.

“Δεν χωράτε, είμαστε πλήρεις!” τόνισε ένας άγνωστος.

“Άργησες…” πρόσθεσε η σνομπ καθηγήτρια των μαθηματικών.»[20],  

η απανθρωποποίηση:

«Από τους βραχίονες που ήταν σπαρμένοι στα χαλάσματα είχαν εξαφανιστεί τα ρολόγια, οι βέρες, τα βραχιόλια. Είχαν κοπεί τα δάχτυλα»[21], «Παρέμεναν μπρούμυτα, φοβισμένες, σιωπηλές, ακίνητες να παρακολουθούν λαρύγγια να γδέρνονται, φλέβες να κόβονται, σωθικά να χαράσσονται, έντερα να εκσφενδονίζονται, πλάτες να μαχαιρώνονται σαν να ήταν μέρος ενός ηλεκτρονικού παιχνιδιού, σαν να ήταν το πιο φυσιολογικό πράγμα στον κόσμο»[22],

η προσφυγιά και η αντιμετώπισή της από τα άλλα κράτη:

«“We are doctors!” φώναξε. “We are refugees!”

“Go away!” ακούστηκε μια φωνή πίσω από τα συρματοπλέγματα.

“Ειρήνη!”

“Μείνετε στη χώρα σας!”

“Έγκυος!”

“Δεν θέλουμε άλλους ξένους, άλλους βρομιάρηδες, άλλες πόρνες!”

“Μωρά!”

“Μακριά!”»[23].

Ένας πόλεμος που χαρακτηρίζεται από την ηλικιωμένη Όλγα «πολιτισμένος»:

«Ο  “πολιτισμένος” πόλεμος» που «θα μας επέτρεπε να πηγαίνουμε στη δουλειά, να ψωνίζουμε, να κάνουμε περιπάτους, να βγαίνουμε με φίλους. Έτσι έλεγαν… θα κρυβόμασταν μόνο όταν θα ηχούσαν οι σειρήνες. Κουραφέξαλα!»[24]

και στον οποίο «δεν θα έπεφταν βόμβες εκεί όπου λατρεύονταν θεοί! Το ίδιο είχαν δηλώσει για τα σημεία όπου βρίσκονταν ασθενείς, μωρά, παιδιά, ηλικιωμένοι. Όχι, βέβαια, για τους χώρους Τέχνης ή για τα μουσεία… ούτε λόγος για τις βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία»[25].

Η συγγραφέας παραθέτει  στις υποσημειώσεις του έργου τις πηγές από όπου άντλησε το αποδεικτικό της υλικό (όπως βίντεο και άρθρα). Δίνονται τα στοιχεία της ουκρανικής Εταιρείας που δραστηριοποιείται καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου στις διαδικασίες της παρένθετης μητρότητας και που στην Ουκρανία είναι εγκεκριμένη δια νόμου από το 2007[26].  Επιτρέπεται, δηλαδή, μεγάλη ποικιλία επεμβάσεων και εμπορίου πολλών προϊόντων αναπαραγωγής, ανεξάρτητα από ηθικές προδιαγραφές και ζητήματα εκμετάλλευσης του ανθρώπινου σώματος.

Νομίζουμε ότι η σύνδεση της μυθοπλασίας με την πραγματικότητα και το ντοκουμέντο επιτυγχάνεται με τον πιο κατάλληλο τρόπο, σε ένα είδος «μεικτό αλλά νόμιμο», και μέσα από παραμυθικά στοιχεία που παρηγορούν, απαλύνουν τον πόνο και γλυκαίνουν τους ανθρώπους. Επίσης, με τη χρήση του μαγικού ρεαλισμού, της ποιητικότητας αλλά και με τη χρήση αρχετύπων, όπως η χρήση του γάλακτος ως πηγής ζωής, του σώματος που, όταν πεθάνει, δεν πρέπει να εγκαταλείπεται και να μένει άταφο, ή της γέννησης ενός νέου ανθρώπου ως αρχής της ζωής και της ελευθερίας, ή των συνόρων ως ξεκινήματος μιας νέας ζωής καλύτερης από την προηγούμενη.   

Έτσι, με εργαλεία του μαγικού ρεαλισμού, του φανταστικού, του ανοίκειου και του ενστικτώδους, η συγγραφέας αντιμάχεται τη ζοφερή πραγματικότητα του πολέμου, την εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο, εκπέμπει σύμβολα και μηνύματα για τη διαφύλαξη της αξίας της ζωής, εγείρει ερωτήματα και ζητήματα βιοηθικής.

Η γλώσσα του μυθιστορήματος διακρίνεται για τη λυρικότητα και την ποιητικότητά της, σε πλήρη αντίθεση με το ζοφερό περιβάλλον των βομβαρδισμών και του επικείμενου θανάτου, μέσα σε μια γκροτέσκα εκδοχή. Πολλά επίθετα, σε κάποια σημεία χρήση έμμετρου λόγου ή παραμυθητικά στοιχεία, γιατί, όπως γράφει και ο  Γ. Σεφέρης στο ποίημά του Τελευταίος Σταθμός:

«Κι α σου μιλώ με παραμύθια και παραβολές

  είναι γιατί τ' ακούς γλυκότερα, κι η φρίκη

  δεν κουβεντιάζεται γιατί είναι ζωντανή

  γιατί είναι αμίλητη και προχωράει·»[27]

Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Μπαχτίν[28] πέρα από την «εξωτερική διαλογοποίηση», δηλαδή ως συνθεσιακή μορφή της δομής της ομιλίας (διάλογος μεταξύ ενδοκειμενικών προσώπων), λειτουργεί παράλληλα κι ένας άλλος αφανής διάλογος, μια εσωτερική διαλογοποίηση, κάτι που, στη συγκεκριμένη περίπτωση, επιτυγχάνεται  μέσω του τίτλου δευτέρα παρουσία αλλά και της παράθεσης αρκετών αποσπασμάτων από το έργο Οι Σατανικοί Στίχοι του Salman Rushdie, φράσεων από έργα του Gabriel García Márquez και του Albert Camus‎‎, λόγων που αποδίδονται στον Máo, φράσης του Ευαγγελίου «Θεέ μου… Θεέ μου, γιατί μας εγκατέλειψες;»[29], στίχων από το Νανούρισμα «Νάνι του Ρήγα το παιδί» του Μ. Χατζιδάκι  και Ν. Γκάτσου[30] ή από το παραδοσιακό γαλλικό ναυτικό τραγούδι «Ήταν ένα μικρό καράβι» στην ελληνική εκδοχή του[31].

Τα λογοτεχνικά αποσπάσματα αποκαλύπτουν πως πρόκειται για έναν αγώνα επιβίωσης πίσω από τον οποίο βρίσκεται ο πολιτισμικός κώδικας. Η ανθρώπινη ιδιότητα κατακτάται με την υπεράσπιση των αξιών. Και οι αξίες μεταδίδονται μέσω του λογοτεχνικού κώδικα, προνομιακού φορέα πολιτισμικών αξιών. Αλλά και μέσω της Τέχνης.

«Λαχτάρησε όσα της είχαν υποσχεθεί τα παραμύθια, οι ταινίες, τα βιβλία, η γιαγιά όταν μιλούσε για ζωή»[32].

Στο μυθιστόρημα έκδηλη είναι και η χρήση της ειρωνείας (βλ. τον χαρακτηρισμό «πολιτισμένος πόλεμος»), που σε συνδυασμό με την επανάληψη και το ασύνδετο σχήμα, σε αρκετά σημεία, διαψεύδει και ανατρέπει στάσεις και απόψεις, μέσω των αντιθέσεων, που την καθιστούν φανερή και την κάνουν να ξεχωρίζει στο έργο. Ο αναγνώστης καλείται να συμμετάσχει νοερά συνειδητοποιώντας την ασυμφωνία ή δυσαρμονία ανάμεσα στις λέξεις και στη σημασία τους ή ανάμεσα στις πράξεις και στα αποτελέσματά τους ή ανάμεσα στα φαινόμενα και στα πράγματα:

«Όλα λειτουργούσαν ρολόι στο  καταφύγιο των εργαζόμενων μανάδων και των μωρών. Χαρωπά, τρυφερά, ανθηρά.»[33],

«Όλα λειτουργούσαν ρολόι στο  καταφύγιο των εργαζόμενων μανάδων και των μωρών. Ήρεμα, χαρωπά και ευοίωνα.»[34],

«Όλα πήγαιναν περίφημα στο καταφύγιο των παρένθετων θηλέων και των βρεφών. Ομαλά, γλυκά και φιλόξενα.»[35],

«Έπρεπε να δείξουν στον κόσμο πως όλα έβαιναν καλώς στον “πολιτισμένο“ πόλεμο η ικανοποίηση των αναγκών των πολιτών, η μεταφορά των προσφύγων, η ανθρωπιστική και η ιατρική βοήθεια, οι ειδικές αποστολές, οι εταιρικές δραστηριότητες, όλα λειτουργούσαν ρολόι»[36].

Η αγάπη για τον άνθρωπο και τον σεβασμό των δικαιωμάτων του στη ζωή και σε τούτο τον κόσμο είναι η κινητήρια δύναμη που σπρώχνει τη Τζούλια Γκανάσου στη συγγραφή. Με τον ίδιο τρόπο που η συγγραφέας διαμορφώνει με μια έλλογη κατασκευή τον άλογο χώρο, τον κόσμο, μπορεί και ο άνθρωπος να αγωνιστεί για ένα καλύτερο παρόν και μέλλον, για «Μια πατρίδα, ένα σπίτι, ένα γεύμα, το πρώτο φιλί»[37], για «“μια χώρα που δεν θα απορρίπτει κανέναν, δεν θα εγκαταλείπει κανέναν, δεν θα βασανίζει κανέναν, δεν θα σκοτώνει κανέναν…”»[38].

Η συγγραφέας ενστερνίζεται πανανθρώπινα οράματα, γίνεται φορέας του ουμανιστικού και διαχρονικού αιτήματος του ανθρώπου για ειρήνη, ελευθερία, ισότητα, για την υπεράσπιση της ανθρωπιάς και της αλληλεγγύης, την προστασία και την παροχή βοήθειας σε κάθε πρόσφυγα, αδύναμο ή κατατρεγμένο άνθρωπο, για την αντιμετώπιση του ρατσισμού, της έμφυλης βίας, του κέρδους, της εμπορευματοποίησης των πάντων.  

Κι αν μιλάει για τον μικρό απροσδιόριστο κόσμο που περιβάλλει τους ήρωές της, μιλάει ταυτόχρονα για τον μεγάλο κόσμο, το παντού.

«“Θα σου φτιάξω μια χώρα που δεν θα σε διώχνει…” είπε το αγόρι.

“Θα σου φτιάξω μια χώρα που δεν θα σε πληγώνει…” απάντησε το κορίτσι και άγγιξε τα χείλη του αγοριού […]»[39]

αφήνοντας την ελπίδα στον άνθρωπο που παλεύει και αγωνίζεται για έναν καλύτερο κόσμο, για μια δεύτερη ευκαιρία, το όραμα για μια δευτέρα παρουσία στη ζωή.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

___________

Ομιλία που διαβάστηκε στην 1^η Συνάντηση Λογοτεχνών που έγινε στην Πάτρα στις 19-20 Δεκεμβρίου 2025.

---

[1] Gérard Genette, Seuils, coll. Poetique, Seuil, 1987, σ. 10. 

[2] Τζούλιας Γκανάσου, Δευτέρα παρουσία, Αθήνα: Καστανιώτης, 2024, σελ.16.

[3] Στο ίδιο, σελ. 220.

[4] Στο ίδιο, από το οπισθόφυλλο.

[5] Στο ίδιο, σελ. 24.

[6] Στο ίδιο, σελ. 35.

[7] Στο ίδιο, σελ. 38.

[8] Στο ίδιο, σελ. 45.

[9] Στο ίδιο, σελ. 64.

[10] Στο ίδιο, σελ. 99.

[11] Στο ίδιο, σελ. 110.

[12] Στο ίδιο, σελ. 113.

[13] Στο ίδιο, σελ. 51.

[14] Lola Ridge, Το σώμα που πονά. Ο καθρέφτης του κόσμου, μετάφραση: · Ελένη Χατζή, Αθήνα: Εκδόσεις Κείμενα, 2023.

[15] Τζούλιας Γκανάσου, Δευτέρα παρουσία, Αθήνα: Καστανιώτης, 2024, σελ.13.

[16] Στο ίδιο, σελ. 19-20.

[17] Στο ίδιο, σελ. 21.

[18] Στο ίδιο, σελ. 28.

[19] Στο ίδιο, σελ. 30. 

[20] Στο ίδιο, σελ. 39.

[21] Στο ίδιο, σελ. 31.

[22] Στο ίδιο, σελ. 60.

[23] Στο ίδιο, σελ. 234-235.

[24] Στο ίδιο, σελ. 40.

[25] Στο ίδιο, σελ. 47.

[26] Στο ίδιο, σελ. 97-98, 117-119.

[27] Γιώργος Σεφέρης, Ημερολόγιο Καταστρώματος Β', Τελευταίος Σταθμός, στίχοι 83-86.

[28] Μιχαήλ Μπαχτίν, Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής, μτφρ. Γιώργος Σπανός, Πλέθρον, Αθήνα    1980, σελ. 182-189.

[29] Τζούλια Γκανάσου, Δευτέρα παρουσία, Αθήνα: Καστανιώτης, 2024, σελ.63.

[30] Στο ίδιο, σελ. 182.

[31] Στο ίδιο, σελ. 32-33.

[32] Στο ίδιο, σελ. 52.

[33] Στο ίδιο, σελ. 137.

[34] Στο ίδιο, σελ. 155.

[35] Στο ίδιο, σελ. 178.

[36] Στο ίδιο, σελ. 200.

[37] Στο ίδιο, σελ. 189.

[38] Στο ίδιο, σελ. 242.

[39] Στο ίδιο, σελ. 268.

Γιώτα Ξυλιά – Ελένη Ροδοπούλου ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΩΤΑΚΗ, Η ΠΙΚΡΗ ΑΛΗΘΕΙΑ, ΚΕΔΡΟΣ, 2025

 

Ο Δημήτρης Σωτάκης είναι ο πιο μεταφρασμένος συγγραφέας της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, διεθνώς αναγνωρισμένος, με διεθνή παρουσία,  τα βιβλία του διαβάζονται σε πάνω από 20 χώρες,  μέχρι και στα κινεζικά. Γνωρίζει μάλιστα ο ίδιος καλά τη γλώσσα, την διδάσκει  αλλά και μεταφράζει κινεζική λογοτεχνία στα ελληνικά. Έργα του έχουν βραβευτεί ή ήταν υποψήφια για διάφορα βραβεία. Πρόσφατα του απονεμήθηκε το «Βραβείο Μεσόγειος - Ξένης Λογοτεχνίας» 2025 (“Prix Méditerranée Étranger” 2025) για το προτελευταίο βιβλίο του Μισή καρδιά (2022)[1].

Σύμφωνα με τον Β. Χατζηβασιλείου «Τα θέματα στα οποία παραπέμπει το φανταστικό σύμπαν του Δημήτρη Σωτάκη είναι ποικίλα: από τις απώλειες του έρωτα, της μοναξιάς και του θανάτου και το αδιευκρίνιστο, μονίμως διαφιλονικούμενο παρελθόν μέχρι τις κοινωνίες που εξαφανίζουν το άτομο και την ιδιοσυστασία του με τους εξοντωτικούς ρυθμούς εργασίας τούς οποίους επιβάλλουν και με την υπερπαραγωγή των προϊόντων τους. Προσπαθώντας το άτομο να ανταποκριθεί σε απαιτήσεις που ξεπερνούν το μέτρο του, θα στερηθεί τις πραγματικές του επιθυμίες, υποχωρώντας στο εσωτερικό μιας ζώνης, η οποία έχει καταπλακωθεί από την ομοιομορφία και την έλλειψη ταυτότητας ή διαφοράς»[2].

Το τελευταίο μυθιστόρημα του Δημήτρη Σωτάκη με τίτλο Η ΠΙΚΡΗ ΑΛΗΘΕΙΑ κινείται στον χώρο του παραδοξογραφήματος, όχι μέσα από μια φανταστική αλλά μέσα από μια ρεαλιστική αφήγηση. Είναι η περιπέτεια μιας τετραμελούς οικογένειας που μοιάζει ευτυχισμένη στη διάρκεια των διακοπών της σε ένα ξενοδοχείο όπου πηγαίνει επί σειρά ετών και όπου κανείς δεν την αναγνωρίζει από όσους είχε γνωρίσει τα προηγούμενα χρόνια. Τα μέλη της ζουν μέσα σε έναν εφιάλτη, σε μια ζοφερή κατάσταση και, στην προσπάθειά τους να απεγκλωβιστούν, καταβυθίζονται ψυχαναλυτικά στον εαυτό τους, στη σχέση τους, αναλογίζονται και διερωτώνται με αγωνία για την παρουσία τους στον κόσμο, την ταυτότητά τους, την επιβίωσή τους μέχρι το τέλος.   

Όλη αυτή η παραδοξότητα και το παράλογο στοιχείο θυμίζουν, θα λέγαμε, πολλά κείμενα του Επαμεινώνδα Χ. Γονατά, όπως στη συλλογή πεζογραφημάτων Το Βάραθρο (1963)[3] ή στο αυτοτελές πεζογράφημα Ο φιλόξενος καρδινάλιος (1986)[4].  

Μια φαινομενικά ευτυχισμένη οικογένεια: ο πατέρας, ο 54χρονος Πο Λέντις, «με φρεσκάδα και νεανικότητα αξιοζήλευτη για τους συνομηλίκους του»[5], γνωστός συγγραφέας, η πολύ ταιριαστή του και κατά πέντε χρόνια νεότερη Μαρία, η μητέρα, που «εργαζόταν πλέον ευκαιριακά σε μια εταιρεία τροφίμων που διατηρούσε ο μεγάλος της αδερφός»[6], αποτελούν ένα ζευγάρι που «ακόμη κι ένας μέτριος παρατηρητής, με ευκολία θα μάντευε – από τις χειρονομίες, τις κινήσεις και κυρίως τις ματιές τους – ότι παρέμενε ακόμη ερωτευμένο»[7], και τα δύο παιδιά τους, ο «ευέξαπτος και ευαίσθητος» 8χρονος Φέριν και η κατά τρία χρόνια μεγαλύτερη αδερφή του, η «πνευματώδης και ώριμη»[8] Σο.

Η οικογένεια πάει για καλοκαιρινές διακοπές στο ίδιο ξενοδοχείο, τη «Γέρικη Αρκούδα», για πέμπτη συνεχή χρονιά, αφού ήταν «ο παράδεισός τους»[9]. Ανυπομονούν να ξαναδούν τους ίδιους ανθρώπους με τους οποίους έχουν με τα χρόνια γνωριστεί, αφού «είχαν αποκτήσει εκπληκτική οικειότητα με την περιοχή και τους ανθρώπους εκεί»[10].

Κι όμως, όταν φτάνουν, δεν τους αναγνωρίζει κανείς. Ο κόσμος που είχαν συναναστραφεί είναι σα να μην τους έχει δει ποτέ. Κάθε προσπάθεια προσέγγισης προκαλεί σε παλιούς φίλους και γνώριμους ενόχληση, δυσφορία, αντίδραση:

 

« - Ποια είσαι; Δεν μπορώ να θυμηθώ…, είπε και με μια μηχανική κίνηση, σαν να ήθελε να προστατευτεί από κάτι, έσφιξε το χέρι του Μίχαλ, ο οποίος προσπαθούσε να καταλάβει τι γινόταν.

 - Η Μαρία, αφού σου είπα! Πέρυσι τρώγαμε μαζί τα βράδια, δεν με θυμάσαι ;

Σ’ αυτά τα λόγια η γυναίκα έδειξε τη δυσφορία της. Σηκώθηκε και κοίταξε γύρω της, σαν να αναζητούσε κάποιον να τη βοηθήσει»[11].

 

Διαπιστώνουν ότι είναι ξένοι μεταξύ ξένων. Όχι μόνο για τους πελάτες του ξενοδοχείου αλλά, ακόμη, και για κοντινά τους πρόσωπα, όπως για τον πατέρα της Μαρίας, για τη φίλη της στο γραφείο, για τον εκδότη του Πο. Σα να μην υπήρξαν ποτέ για κανέναν. Ανησυχούν, δεν ξέρουν πώς να αντιδράσουν, προσπαθούν να δώσουν μια λογική εξήγηση, να καταλάβουν τι συμβαίνει. Αισθάνονται άσχημα. Κάνουν διάφορες υποθέσεις. Αναρωτιούνται μήπως πρόκειται για «ηλίθιο αστείο», για «μια κακόγουστη φάρσα»[12]. Ζουν μια αλλόκοτη κατάσταση, μια νέα πραγματικότητα. Δεν εγκαταλείπουν, δε φεύγουν, επιμένουν. «Δεν ήταν διατεθειμένοι να αφήσουν κανέναν να τους καταστρέψει όσα είχαν σχεδιάσει. Περίμεναν αυτές τις μέρες όλο τον χειμώνα, όπως άλλωστε όλα τα τελευταία χρόνια»[13].

 Οι ήρωες προσπαθούν να μην ασχοληθούν περισσότερο, να προσποιηθούν ότι δεν έγινε τίποτα[14], να επιβιώσουν, να τα καταφέρουν, να υπάρξουν μέσα από αυτό το ταξίδι, από αυτή την παράλογη κατάσταση, από αυτή την τρομαχτική πια περιπέτεια, αναδεικνύοντας την  προσπάθεια του σύγχρονου ανθρώπου να γίνεται ορατός. «Δεν μας ξέρει κανείς πια, Μαρία. Δεν υπάρχουμε για κανέναν»[15].

Πρόκειται για μια οικογένεια που, ενώ στην αρχή δείχνει άψογη, μακριά από οτιδήποτε θολό ή σκοτεινό, στην πορεία, και όσο πιο βαθιά αναζητεί  την αλήθεια, τόσο έρχεται αντιμέτωπη με ερωτήματα που αφορούν την ίδια της τη ζωή και  καταφαίνεται η αλλοίωση της:

 « - Είναι όλα λοιπόν όπως φαίνονται; Αυτό που βλέπουμε είναι αυτό που συμβαίνει;»[16]

« - Κι όμως, με δυο λέξεις τα πάντα μπορούν να καταρρεύσουν, δεν το αισθάνεσαι κι εσύ; Ότι όλα καταρρέουν; Κι εμείς μαζί»[17],

Ακόμα και η σχέση του ζευγαριού εντείνεται όπως καταδεικνύουν οι μεταξύ τους συζητήσεις:

« - Είδες λοιπόν; Δεν είναι ότι δεν μας γνωρίζουν μόνο οι επισκέπτες αυτού του ξενοδοχείου, δεν γνωριζόμαστε ούτε εμείς μεταξύ μας!»[18].

Στο μυθιστόρημα Η ΠΙΚΡΗ ΑΛΗΘΕΙΑ σε δύο κεφάλαια, μεταξύ 3^ου - 4^ου  και μεταξύ 5^ου - 6^ου της κύριας αφήγησης, εμπεριέχεται το τελευταίο μυθιστόρημα του ήρωα - συγγραφέα Πο Λέντις, με τίτλο Το λάθος νόημα, για το οποίο έχει πάρει πολλούς επαίνους. Πρόκειται για μια δευτερεύουσα ιστορία μέσα στην ιστορία.

Η δευτερεύουσα-εγκιβωτισμένη αυτή αφήγηση λειτουργεί σαν αντεστραμμένος καθρέφτης της κύριας, με τα ίδια πρόσωπα, την ίδια οικογένεια  αλλά με διαφορετικά επαγγέλματα του ζευγαριού που, έχοντας αποκτήσει μεγάλη περιουσία μετά τον θάνατο της πλούσιας θείας (κάηκε μέσα στο σπίτι της), κουβαλάει τις τύψεις του γι’ αυτόν. Παρόλο που έχει αθωωθεί από το δικαστήριο, η γνώμη του κόσμου κατατρύχει το μέλλον τους.

Όταν η οικογένεια φτάνει στο ίδιο ξενοδοχείο, την «Γέρικη Αρκούδα», προκειμένου να ξεφύγει από τους γνωστούς της, «ένα ξενοδοχείο στην άλλη άκρη της χώρας, κάπου όπου θα ήταν άγνωστοι μεταξύ αγνώστων, όπου δεν θα τους είχε δει κανείς»[19], αποδεικνύεται πως, ενώ η ίδια δε γνωρίζει κανέναν, οι άλλοι τους γνωρίζουν:

 «- Μας βρήκαν, μας βρήκαν ακόμη κι εδώ, πόσο απαίσιοι είναι αυτοί οι άνθρωποι… Έπρεπε να ήμασταν πιο διακριτικοί, μας παρακολούθησαν!»[20].

Αυτή η αναγνωρισιμότητα που στερείται η οικογένεια της κύριας αφήγησης, όπως και η αποδοχή από τους άλλους που επιδιώκει, προσφέρεται σε εκείνους που για τους δικούς τους λόγους την απορρίπτουν. Οι ήρωες της δευτερεύουσας αφήγησης προσπαθούν να αντιμετωπίσουν αυτό που βιώνουν, αναρωτιούνται για τον ίδιο τους τον εαυτό και για τις πράξεις τους, παλεύουν να ξεπεράσουν τα αρνητικά συναισθήματα που τους κυριεύουν, τις άσχημες σκέψεις. Νιώθουν παγιδευμένοι:

«- Δεν ήταν αυτό το σχέδιό μας. Το σχέδιό μας ήταν να πάμε κάπου που να μη μας ξέρει κανείς, όχι να παγιδευτούμε σε ένα ξενοδοχείο περικυκλωμένοι από κατασκόπους. Αυτό δεν είναι ελευθερία, είναι εφιάλτης»[21], θα πει η Μαρία στον Πο.  Η αναγνωρισιμότητα τούς είναι απειλή, τους φοβίζει και επηρεάζει αρνητικά όλη την οικογένεια.

Η αντεστραμμένη αυτή αφήγηση φαίνεται στην ερώτηση που κάνει η Σο, η κόρη της οικογένειας και στις δυο περιπτώσεις,

στη δευτερεύουσα εγκιβωτισμένη αφήγηση: « - Μπαμπά, όταν θα πάμε πίσω στην πόλη, θα μας αναγνωρίζουν όλοι κι εκεί όπου και να πηγαίνουμε, όπως γίνεται εδώ;»[22]

και στην κύρια: « - Μπαμπά, τώρα που θα πάμε στο σπίτι μας, δεν θα μας αναγνωρίζουν ούτε εκεί;»[23].

Και αβίαστα προκύπτουν τα ζητήματα που εφιαλτικά απασχολούν τα πρόσωπα: να μην αναγνωρίζονται από εκείνους με τους οποίους γνωρίζονταν αλλά και, ανεστραμμένα, να τους  γνωρίζουν εκείνοι που τα ίδια δεν ξέρουν.

Και στις δύο αφηγήσεις επιδιώκεται ο δεξιοτεχνικός συγκερασμός δύο στοιχείων, του παράλογου και του πραγματικού, όπου αυτά τα δύο  τελούν διαρκώς υπό το κράτος του τυραννικού ελέγχου του ορθολογισμού. Έτσι, το παράδοξο και το αλλόκοτο, που αναδύονται από τη βάση της υποσυνείδητης ζωής, σπρώχνουν την έννοια του τραγικού στοιχείου ως την παρόξυνση, όπως συμβαίνει στο τέλος της ιστορίας ή στις δύο σκηνές του εστιατορίου του ξενοδοχείου που το τραγικό οδηγεί στο αντίθετό του, στο κωμικοτραγικό και τον τραγέλαφο. Διαφαίνεται η συνάρτηση και αποσυνάρτηση του κόσμου της αλήθειας και του ψεύδους.

Η κάθε μια από τις δυο ιστορίες, σταδιακά, γίνεται μια ιστορία επιβίωσης, μια ιστορία για την αγωνία της παρουσίας του ανθρώπου στον κόσμο. Αναδείχνουν διαφορετικές όψεις του ανθρώπινου ψυχισμού, τα πολλαπλά και αντιφατικά πρόσωπα των ανθρώπων, που μπορεί, ανάλογα με τις συνθήκες, να λειτουργήσουν και ως θύτες και ως θύματα.

Η τέχνη και η δεξιοτεχνία των αντιθέσεων στο έργο αυτό είναι εξαιρετική. Τα αντιθετικά σχήματα που υπάρχουν είναι πολλά όπως η μνήμη και η λήθη, η συνάρτηση και αποσυνάρτηση του κόσμου της αλήθειας και του ψεύδους, το παράλογο και η κατανόησή του μέσω του ορθολογισμού που προτάσσουν οι πρωταγωνιστές. Επίσης, η βεβαιότητα που έχει το ζευγάρι των πρωταγωνιστών για την αραγή σχέση τους και η αβεβαιότητα που ακολουθεί μετά το άλγος και το άγχος της υπαρξιακής περιδίνησής τους. Η ευτυχία και η γαλήνη που προσφέρει η απόλαυση της φύσης και αντιθέτως η δυστυχία και ο τρόμος. Ο εφιάλτης των άλλων που δεν τους αναγνωρίζουν, όπως ο πατέρας της πρωταγωνίστριας Μαρίας και ο εκδότης του πρωταγωνιστή, η περιχαράκωση και ο αποκλεισμός του εμείς, δηλαδή της οικογένειας που περνάει τις διακοπές της με αυτόν τον τρόπο αλλά και, ίσως, θα περάσει και την υπόλοιπη ζωή της.

Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται σε έναν τόπο χωρίς γεωγραφικό στίγμα, χωρίς συγκεκριμένο τόπο, χώρα, γλώσσα,  εθνικότητα. Μόνο το όνομα του ξενοδοχείου «Γέρικη Αρκούδα». Ο χώρος της δράσης είναι μακριά από τον χώρο όπου οι ήρωες ζουν την καθημερινότητά τους. Εστιάζει στους ανθρώπους του σήμερα και στην αγωνία που βιώνουν καθώς προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την πραγματικότητα. Εστιάζει  στα αδιέξοδα του  σύγχρονου τρόπου ζωής και στις αντιφάσεις της ίδιας της ανθρώπινης φύσης.

Υπάρχει, όμως, η θάλασσα που προσφέρει τη δυνατότητα της ελευθερίας και της απόδρασης, της διαφυγής από την παράλογη και τρομακτική πραγματικότητα του ξενοδοχείου. Η θάλασσα ως χώρος εκτόνωσης της έντασης, συμφιλίωσης και ηρεμίας. Δεν είναι τυχαίο πως το μυθιστόρημα ολοκληρώνεται με την τελευταία εικόνα της οικογένειας σε μια παραλία:

«Η θάλασσα ήταν ήρεμη και όμορφη, το νερό έσκαγε βουβό στην υγρή επιφάνεια της άμμου, σχηματίζοντας ένα ελάχιστο κύμα, και μετά υποχωρούσε με τάξη»[24].

Οι δυο αφηγήσεις, η κύρια και η δευτερεύουσα-εγκιβωτισμένη, λειτουργούν ως ένας αφανής διάλογος με αυτό που ο Μιχαήλ Μπαχτίν  ονομάζει «ο λόγος του άλλου» (la parole d’ autrui), συνιστώντας μια εσωτερική διαλογοποίηση που εισχωρεί δυναμικά στη δομή της αφήγησης[25]. Μέσα από την ανάλογη, αλλά όχι ίδια, δευτερεύουσα ιστορία έχουμε έναν έμμεσο διάλογο όπου συνηχούν ατομικές και κοινωνικές καταστάσεις και αντιδράσεις. Υποδηλώνεται, όμως, και μια δομική αντιπαράθεση που σημασιοδοτείται αντιθετικά. Υπάρχει ένα «ρήγμα» στα ως τώρα ειωθότα και σε αυτά που πραγματεύεται η δευτερεύουσα/εγκιβωτισμένη αφήγηση, ρήγμα που προκαλείται, βέβαια, από τις διαφορετικές συνθήκες και καταστάσεις.

Η αντίθεση ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό εισάγει την ειρωνεία και στις δυο αφηγήσεις αφού προβάλλει όχι μόνο την αδυναμία των δυο οικογενειών να αντιμετωπίσουν ουσιαστικά όσα οι ίδιοι βιώνουν, να βρουν μια λύση, αλλά και την αμφισβήτηση για όλα όσα συμβαίνουν. Τελικά, ποιο και για ποιους είναι το πραγματικό και, ποιο και για ποιους, το φανταστικό;

Ο ίδιος ο τίτλος του μυθιστορήματος, Η πικρή αλήθεια, αλλά και της δευτερεύουσας αφήγησης, Το λάθος νόημα, δημιουργούν εξ υπαρχής ένα κατάλληλο πλαίσιο για να λειτουργήσει η ειρωνεία. Είναι η απόσταση τόσο μεταξύ των δύο τίτλων όσο και ανάμεσα στους τίτλους και τις πραγματώσεις, η διαφορά ανάμεσα στον αγώνα υπέρβασης των δυσκολιών και στην αναποτελεσματικότητά του. 

Τέλος, δε θα μπορούσαμε να μην επισημάνουμε πως, κατά την άποψή μας, το μυθιστόρημα παραπέμπει και στον κινηματογράφο:

στο κινηματογραφικό σύμπαν του Michael Haneke και, ειδικά, στην ταινία του Κρυμμένος/Caché (2005)[26], όπου υπάρχει ένα παιχνίδι με το υποσυνείδητο, με το τι έγινε ή δεν έγινε, με τη διαρκή αναζήτηση της αλήθειας, με όσα μας καταδιώκουν, με το πώς λειτουργεί το βλέμμα του Άλλου πάνω μας, με τα αινίγματα που προβάλλουν μπροστά στον θεατή για το τι είναι «αλήθεια» και τι εικόνα-μέσα-στην-εικόνα.  Ή ακόμα και στη ζοφερή φαντασία, στον στοχασμό, στο ενδιαφέρον για την ουσία και τις διάφορες εκφάνσεις της πραγματικότητας, όπως διαφαίνονται σε ταινίες  του David Lynch, ίσως περισσότερο, στην ταινία Οδός Μαλχόλαντ/Mulholland Dr. (2001)[27], στις οποίες κρύβονται πολλές οδυνηρές αλήθειες για τις ανομολόγητες πλευρές του ανθρώπου και της κοινωνίας. Ή τέλος, το θέμα του παράλογου στοιχείου, όπως κατά την κρίση μας, επισημαίνεται και στα κείμενα-σενάρια του Ευθύμη Φιλίππου στον κινηματογράφο του Γιώργου Λάνθιμου.  

Οι παράδοξες και ανοίκειες καταστάσεις, η επώδυνη εσωτερική αναζήτηση των ηρώων για αυτογνωσία και για απαντήσεις στα ζητήματα που τους βασανίζουν, όπως περιέχονται στο μυθιστόρημα αυτό του Δημήτρη Σωτάκη, προβάλλουν τον παραλογισμό της εποχής μας και τις δυσκολίες του ανθρώπου να τις αντιπαρέλθει με τρόπο αποτελεσματικό για τον ίδιο. Το πρόβλημα των καιρών μας είναι, για τον Δημήτρη Σωτάκη, πρόβλημα ενότητας, αποκατάστασης της αρμονίας του ανθρώπου με τον κόσμο αλλά και με τον ίδιο τον εαυτό του. 

Ο συγγραφέας δίνοντας βάρος στην εσωτερική ταραχή των ηρώων του συμπαρασύρει τον αναγνώστη κάνοντάς τον να αναμετρηθεί με τον εαυτό του και την αλήθεια που ο καθένας μας κρύβει μέσα του. Διερευνώντας τις φαινομενικές όψεις του πραγματικού και απογυμνώνοντας τες από την αληθινή τους διάσταση υποδεικνύει πως τίποτα δεν είναι πιο φανταστικό από την ίδια την πραγματικότητα.

_____________________________

Ομιλία που διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου του Δημήτρη Σωτάκη στην 1η Συνάντηση λογοτεχνών που πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα στις 19-20 Δεκεμβρίου 2025.

 

---

[1] Δ. Σωτάκης, Μισή καρδιά, Αθήνα: Κέδρος, 2022  (για τη γαλλική έκδοσή του Demi-cœur από τις εκδόσεις Intervalles σε μετάφραση της Françoise Bienfait).

[2] Β. Χατζηβασιλείου «Πικρή αλήθεια ή παράλογη πραγματικότητα; Το καινούργιο μυθιστόρημα του Δημήτρη Σωτάκη», ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, 12.4. 2025

 https://www.amna.gr/article/896805/Pikri-alitheia-i-paralogi-pragmatikotita-To-kainourgio-muthistorima-tou-Dimitri-

[3] Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς, Το βάραθρο, Αθήνα: Εκδόσεις Στιγμή, 2006 [γ΄ έκδοση]

[4] Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς, Ο φιλόξενος καρδινάλιος, Αθήνα: Εκδόσεις Στιγμή, 2006 [γ΄ έκδοση]

[5] Δημήτρης Σωτάκης, Η ΠΙΚΡΗ ΑΛΗΘΕΙΑ, Αθήνα: Κέδρος, 2025, σελ. 12.

[6] Στο ίδιο, σελ. 17.

[7] Στο ίδιο, σελ. 12.

[8] Στο ίδιο, σελ. 17.

[9] Στο ίδιο, σελ. 14.

[10] Στο ίδιο, σελ. 18.

[11] Στο ίδιο, σελ. 59.

[12] Στο ίδιο, σελ. 73.

[13] Στο ίδιο, σελ. 193-194.

[14] Στο ίδιο, σελ. 95.

[15] Στο ίδιο, σελ. 200.

[16] Στο ίδιο, σελ. 304.

[17] Στο ίδιο, σελ. 355.

[18] Στο ίδιο, σελ. 357-358.

[19] Στο ίδιο, σελ. 131.

[20] Στο ίδιο, σελ. 147.

[21] Στο ίδιο, σελ. 267.

[22] Στο ίδιο, σελ. 277.

[23] Στο ίδιο, σελ. 241.

[24] Στο ίδιο, σελ. 374.

[25] Μιχαήλ Μπαχτίν, Προβλήματα λογοτεχνίας και αισθητικής, μτφρ. Γ. Σπανός, Αθήνα: πλέθρον, 1980.

Michael Holquist, Διαλογικότητα. Ο Μπαχτίν και ο κόσμος του, μτφρ. Ι. Σταματάκη, Αθήνα: Gutenberg, 2014.

[26] Κρυμμένος / Caché, 2005. Σκηνοθεσία - Σενάριο: Michael Haneke. Ηθοποιοί: Daniel Auteuil, Juliette Binoche, Maurice Bénichou.

[27] Οδός Μαλχόλαντ / Mulholland Drive, 2001. Σκηνοθεσία - Σενάριο: David Lynch. Ηθοποιοί: Naomi Watts, Laura Elena Harring, Justin Theroux, Ribert Forster, Dan Hedaya, Ann Miller.

 

1η Λογοτεχνική συνάντηση Πάτρας

Η 1^η Λογοτεχνική συνάντηση Πάτρας είναι πλέον πολιτιστικό γεγονός, που χαράχτηκε ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη της πόλης, θέτοντας γερά τον θεμέλιο λίθο για την εξέλιξή της σε ένα από τους κορυφαίους της θεσμούς.

Για δύο ημέρες, στο Μηχανουργείο Πολυχώρος Πολιτισμού - Θέατρο Τέχνης η πόλη της Πάτρας μετατράπηκε σε σημείο συνάντησης της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, φιλοξενώντας ποιητές, πεζογράφους, φιλολόγους, κριτικούς λογοτεχνίας και δημοσιογράφους.

Εξαιρετικές παρουσιάσεις, συμμετοχή νέων σε ηλικία και μεγάλη προσέλευση φίλων του πεζού και του ποιητικού λόγου. Δύο ημέρες όπου η πεζογραφία και η ποίηση συναντήθηκαν και επανερμηνεύτηκαν από διαφορετικές οπτικές.

Κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης αναπτύχθηκαν γόνιμοι διάλογοι γύρω από το βιβλίο, την τέχνη της γραφής και τη θέση της λογοτεχνίας στη σημερινή εποχή, μέσα από παρουσιάσεις έργων και ουσιαστικές συζητήσεις.

Η 1^η Λογοτεχνική Συνάντηση Πάτρας λειτούργησε ως πεδίο συνάντησης ανθρώπων, ιδεών και τεχνών, ως ένας ζωντανός οργανισμός πολιτισμού, ανοιχτός στην πόλη και στους ανθρώπους της, ενθαρρύνοντας την ουσιαστική επαφή με το βιβλίο και τους δημιουργούς του.

Την Παρασκευή, 19 Δεκεμβρίου παρουσιάστηκε το έργο των πεζογράφων Γιώτας Κοντογεωργοπούλου, Τζούλιας Γκανάσου, Δημήτρη Σωτάκη, Δήμητρας Λουκά και Γιάννη Ατζακά. Η βραδιά ολοκληρώθηκε με μουσικό πρόγραμμα από δεκαμελές υποσύνολο της Youth Orchestra Patras, με την καλλιτεχνική επιμέλεια του μαέστρου Σταμάτη Λέκκα, ενώ τραγούδησε η σοπράνο Μαρία Θωμά.

Το Σάββατο, 20 Δεκεμβρίου παρουσιάστηκε το έργο των ποιητών Άννας Γρίβα, Μαρίας Δαλαμήτρου, Ελένης Σιγαλού, Κώστα Καναβούρη και Αντώνη Φωστιέρη, σε μια βραδιά αφιερωμένη στη σύγχρονη ελληνική ποίηση και στις πολλαπλές εκφάνσεις της.
 
Η Οργανωτική Επιτροπή ευχαριστεί θερμά, όλους όσοι συνέβαλαν στην πραγματοποίηση αυτής της συνάντησης,
Ανανεώνουμε το ραντεβού μας για την επόμενη χρονιά, με την υπόσχεση ότι η Λογοτεχνική Συνάντηση Πάτρας θα επιστρέψει ακόμη πιο δυναμική και δημιουργική.